Τα Μυστικά του Κινηματογράφου – Μέρος A’

Ο Κόσμος του Σινεμά στην πράξη – Μαθήματα Σκηνοθεσίας για νέους κινηματογραφιστές

Του Αντρέα Καρακούση

Ο Κινηματογράφος είναι, θεωρητικά τουλάχιστον, μια απλή διαδικασία. Δηλαδή, ακόμα και σε λίγο καιρό μπορείς να μάθεις σχεδόν τα πάντα γι’ αυτόν! Τα δύσκολα ξεκινούν μόνο αν προσπαθήσεις να περάσεις στη δημιουργική πράξη. – Και όντως αρχίζουν τότε πολλές δυσκολίες διότι ο σκηνοθέτης είναι υποχρεωμένος να λύσει προβλήματα σε πάρα πολλά επίπεδα! Αρχική ιδέα, σενάριο, ντεκουπάζ, υποκριτική, μοντάζ και τόσες άλλες μεταβλητές. – Μια πραγματικά δύσκολη περιπέτεια, γεμάτη άγχη και δύσκολες στιγμές.

Ξεκίνα δημοσιογραφικά..

Ένας νέος σκηνοθέτης μπορεί να κάνει πολλά για να κατακτήσει την τέχνη του. Μια πρώτη, παραδείγματος χάριν, σκέψη Θα ήταν η εξής: Να ξεκινήσει ως κριτικός κινηματογράφου και να περάσει αργότερα στη σκηνοθεσία. Έτσι, θα μπορέσει να παρατηρήσει ένα σωρό λεπτομέρειες! Και αυτή η παρατηρητικότητα, με τον καιρό μετατρέπεται σε μία σκηνοθετική ικανότητα, σε μία δημιουργική φύση φοβερά σημαντική!

Η αρχή είναι το ήμισυ του παντός..

Από εκεί και πέρα, σοφό θα ήταν επίσης να μπορούσε να συνδεθεί με μικρές ή και μεγάλες παραγωγές που γίνονται στην Ελλάδα και να ξεκινήσει να φέρνει εις πέρας διάφορες δουλειές του γυρίσματος. Με αυτό τον τρόπο, θα γίνει ένα πρόσωπο που θα αναπνέει κάθε στιγμή του μέσα στο συνεργείο και στους χώρους γυρισμάτων.
Θα μάθει ένα σωρό πράγματα με εντελώς πρακτικό τρόπο. Αν μπορέσει να δουλέψει ακόμα και ως γκάφερ ή ως σκρίπτ μέσα στο σετ, θα ήταν πολύ σημαντικό για την καλλιτεχνική του μετεξέλιξη! Να μην υποτιμηθεί καμία πάντως ειδικότητα. Κάθε δουλειά στο σινεμά είναι μέρος του τελικού σημαντικού αποτελέσματος.

Έξι μήνες σοβαρής και εντατικής δουλειάς.. φτάνουν..

Βεβαίως και οι σπουδές είναι απαραίτητες, αν μπορούν να γίνουν. Αλλά, όπως έλεγε και ο Θεόδωρος Αγγελόπουλος, έξι μήνες σε μία κινηματογραφική σχολή, είναι υπεραρκετοί! Μετά, πρέπει να ακολουθήσει η πρακτική εφαρμογή. Το ίδιο υποστηρίζουν και πολλοί άλλοι μεγάλοι σκηνοθέτες.
Ο μελλοντικός δημιουργός καλύτερα θα ήταν να ζυμωθεί μέσα στη δουλειά. Το σινεμά είναι μία πρακτική ασχολία, εκτός από πνευματική. Οι σπουδαστές των σχολών, ειδικά στην Ελλάδα, ελάχιστα εξοικειώνονται με το πρακτικό κομμάτι δημιουργίας ενός φιλμ! Και αυτό είναι ένα περίεργο “σκάνδαλο”!

Μάθε για κάθε σημαντική στιγμή του παγκόσμιου σινεμά..

Ο μελλοντικός κινηματογραφιστής αφού φυσικά έχει δει πολύ κινηματογράφο και έχει μια πολύ καλή εικόνα για την εξέλιξη των εποχών και των στυλ, τότε μόνο θα πρέπει να καταπιαστεί με την παραγωγή μιας σοβαρής ταινίας.
Αν δεν έχει σπουδάσει στο έπακρο, ή τουλάχιστον αρκετά σοβαρά, τα στιλ και τους δημιουργούς, καλύτερα να αρκεστεί στην παραγωγή ταινιών μικρού μήκους που θα του δώσουν πάντως τη δυνατότητα να έρθει αντιμέτωπος με διάφορα προβλήματα τη στιγμή του γυρίσματος.
Γενικά, κανένας δε θα μπορέσει να κάνει το οποιοδήποτε βήμα σε αυτή την τέχνη αν δεν ξέρει τι ακριβώς έχει προηγηθεί στα 120 χρόνια κινηματογραφικής δημιουργίας. Όλοι οι μεγάλοι δημιουργοί – και όχι μόνο του κινηματογράφου – από κάπου επηρεάστηκαν! Κάποια καλλιτεχνική περίοδος ή μια μυθική μορφή της τέχνης τους συγκλόνισε και τους πήρε από το χέρι για να τους πάει ένα μικρό ή μεγάλο βήμα παραπέρα.

Άκου αυτόν που έχει διανύσει το δρόμο..

Οι δε νέοι σκηνοθέτες καλό θα ήταν – όταν θα είναι έτοιμοι να κάνουν την πρώτη ταινία τους – να ζητήσουν τη βοήθεια ενός πεπειραμένου δημιουργού. Ένα δεδομένο σενάριο που θα έχουν στο νου τους, θα υλοποιηθεί από κάποιον γνώστη της Τέχνης με τέτοιο τρόπο που η όλη διαδικασία μπορεί να γίνει μια ολόκληρη Σχολή για τον άπειρο μαθητή.

Ο χρόνος είναι χρήμα..

Ένα από τα πρώτα πράγματα που πρέπει να μάθει να κάνει ο νεαρός σκηνοθέτης είναι να υπολογίζει – με βάση το σενάριο – την χρονική διάρκεια της ταινίας. Ένα τελικό cut διάρκειας, ας πούμε , άνω των τριών ωρών.. είναι αδύνατο να μεταβληθεί σε μία δίωρη ταινία! Αν υπάρχει η αίσθηση ότι η ταινία θα βγει τεράστια, θα πρέπει να δουλευτεί οπωσδήποτε ξανά και ξανά το σενάριο. Να ξαναγραφτούν οι διάφορες σκηνές και ορισμένες ακόμα και να αφαιρεθούν.
Και φυσικά, όταν όλα είναι έτοιμα για να ξεκινήσει το γύρισμα, ο σκηνοθέτης θα πρέπει να ξέρει και πόσος χρόνος πάνω κάτω θα του χρειαστεί για να γυριστεί η κάθε σεκάνς και η κάθε σκηνή. Στο σινεμά, πέρα από κάθε τι άλλο στη ζωή, ο χρόνος είναι.. μόνο Χρήμα! Αν από την αρχή ξέρεις πόσο χρόνο χρειάζεσαι για κάθε τι, θα μπορέσεις να καταρτίσεις και έναν αρκετά αξιόπιστο προϋπολογισμό της ταινίας σου..

Σκηνοθέτης και σεναριογράφος.. είναι ένα πράγμα..

Ένας σκηνοθέτης όμως που θέλει να κυριαρχήσει πάνω στη δουλειά και πάνω στο τελικό αποτέλεσμα και να νικήσει την τυχαιότητα αλλά και την επιβολή άλλων πάνω στη δουλειά του, θα πρέπει να μπορεί να συνεργαστεί με το σεναριογράφο και να δουλέψει τις ιδέες του σεναρίου, δίνοντας τη μορφή που ΑΥΤΟΣ θα επιθυμούσε σε αυτές τις ιδέες..
Πρέπει να έχεις εξερευνήσει πολύ καλά τις ιδέες του σεναρίου που δημιουργείται και να ξέρεις για ποιο ακριβώς πράγμα θέλεις να μιλήσεις στο θεατή. Πολλές νέες ιδέες ή οπτικές μπορεί να προκύψουν ή να αναπροσαρμοστούν, αλλά θα πρέπει να γνωρίζεις εκ των προτέρων τι θες να πεις στο κοινό σου. Π.χ. μπορεί να θες να μιλήσεις για το πώς εξαντλείται ο έρωτας στις σχέσεις με τον καιρό. Είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο αυτό και μπορείς να ξεκινήσεις να το επεξεργάζεσαι. Μπορείς να αρχίσεις να πλάθεις μια ιστορία, με βάση αυτή την αρχική σκέψη που σε απασχολεί και για την οποία θες να μιλήσεις.

Μέσα και έξω από την ταινία..

Ταυτόχρονα θα ήταν εξαιρετικά σημαντικό αν μπορούσες, τη στιγμή που επεξεργάζεσαι όλα τα παραπάνω, να βγεις έξω από τον εαυτό σου και να δεις με ένα πολύ πιο απομακρυσμένο μάτι, αυτά που δημιουργείς! Να κρίνεις δηλαδή σκληρά και όσο γίνεται πιο αντικειμενικά την καθημερινή σου εργασία. Να είσαι ταυτόχρονα μέσα και έξω από την ταινία σου.

Μάθε να ντεκουπάρεις.. πριν μάθεις να οδηγείς..

Άλλο τεράστιο κεφάλαιο της κινηματογραφικής δημιουργίας είναι το Ντεκουπάζ και το Μοντάζ. Πρόκειται για το ίδιο πράγμα ουσιαστικά. Αποφασίζεις τι ντεκουπάζ θα κάνεις, έτσι ώστε να οδηγηθείς μετά τα γυρίσματα σε ένα Μοντάζ καθόλου άσχετο με το αρχικό ντεκουπάζ.
Αν μπορείς να κάνεις ένα καλό ντεκουπάζ, τότε έχεις ελπίδες να δημιουργήσεις μια ταινία με λόγο ύπαρξης. Δεν φτάνει βέβαια η γνώση μόνο αυτής της πλευράς του σινεμά αλλά είναι τόσο βασική, που αν τη γνωρίζεις έχεις ήδη κάνει ένα καλό βήμα  μπροστά! – Μα και η γνώση της θεωρίας του ντεκουπάζ και του μοντάζ… δεν αρκεί για ένα καλό αποτέλεσμα. Και έτσι ξαναγυρίζουμε στο ότι ο νέος πρωτοσπούδαστος σκηνοθέτης θα πρέπει να αφιερώσει εκατοντάδες ωρών για να μάθει οπωσδήποτε να ντεκουπάρει πολύ καλά μια σκηνή! Δε φτάνει να ξέρεις πολύ καλά μόνο τα πλάνα. Πρέπει να γίνεις ένα γνήσιο αιλουροειδές στον τρόπο με τον οποίο θα κινείς την κάμερά σου στον χώρο.

Αν, ας πούμε, θες να δείξεις ένα άνθρωπο που σκέφτεται κάτι που τον απασχολεί πολύ έντονα, είναι σαφώς καλύτερο να χρησιμοποιήσεις ένα κοντινό πλάνο. Πιο δύσκολο όμως είναι να βρεις έναν σωστό τρόπο να ακολουθήσεις ένα χαρακτήρα που κινείται στο χώρο. Πρέπει να τον ακολουθήσεις με τρόπο τέτοιο που να δημιουργεί έναν αρμονικότατο τρόπο συνδυασμού του χώρου με την ύπαρξη και την κίνηση αυτού του χαρακτήρα μέσα σε αυτόν. Πρέπει να έχεις πολύ καλή αντίληψη του χώρου. Και αυτό.. θέλει συνεχή πειραματισμό! Συνεχείς ασκήσεις!
Τα πάντα εν τέλει στο σινεμά είναι ένας συνεχής πειραματισμός, μια εξερεύνηση, μια αποκάλυψη. Η Πρωτοτυπία θα γεννηθεί μόνο μέσα από έναν ανελέητο πειραματισμό, μέσα από μια αγωνιώδη και παθιασμένη προσπάθεια να κατασκευάσεις την τελειότητα. Να απορρίψεις τα πάντα και μάλιστα πολλές φορές.
cinema12

Μονοπλάνα ή γρήγορα κοψίματα;

Φυσικά, αν είσαι ένας θαυμαστής των μονοπλάνων και όχι των πολλών και γρήγορων κοψιμάτων που θα κάνουν τον θεατή σου έναν “Δεσμώτη του ιλίγγου” και κάποιες φορές τον αποπροσανατολίζουν.. τότε παίζεις με άλλους όρους. Αλλά και πάλι, ο δημιουργός που κάνει ευρεία χρήση Μονοπλάνων, κάνει μοντάζ μέσα στο πλάνο του. Εστιάζει, απομακρύνεται από τους χαρακτήρες, τα αντικείμενα και τα τοπία και δημιουργεί μάλιστα μία σύνθεση πραγμάτων που – το είπαμε – δεν αποπροσανατολίζει αλλά ενοποιεί.
Είναι πάντως δύο διαφορετικές αισθητικές αντιλήψεις. Με τις οποίες θα μπορούσε να πειραματιστεί ο νέος δημιουργός από την αρχή της σπουδής του για να δει τι τον εκφράζει και τον εκπροσωπεί καλύτερα!

Να γίνεις ένας παθιασμένος παρατηρητής της πραγματικότητας..

Επόμενο βήμα; Πρέπει να γίνει εφικτό να παίξουν οι ηθοποιοί μια σκηνή με έναν πολύ πειστικό και ζωντανό τρόπο! Για να γίνει αυτό.. πρέπει να δοθεί το δικαίωμα στον ηθοποιό να αυτοσχεδιάσει με τον άλλον ηθοποιό! Ο σκηνοθέτης, ακόμα και αν είναι παράλληλα ένας καταξιωμένος θεατρικός ή κινηματογραφικός ηθοποιός, ποτέ δεν πρέπει να κάνει το βαρύτατο σφάλμα να δείξει στον ηθοποιό του πως πρέπει να παίξει τη σκηνή!

Μπορούν – ηθοποιός και σκηνοθέτης – να διερευνήσουν μαζί τη σκηνή και να μιλήσουν για το χαρακτήρα.. αλλά αφού ο σκηνοθέτης διευρύνει όσο μπορεί την αντίληψη του ηθοποιού για το χαρακτήρα.. θα πρέπει να του δώσει τη στοιχειώδη δυνατότητα να αυτοσχεδιάσει ελεύθερα και ακομπλεξάριστα! Αλλώστε, είναι μια διαδικασία καθαρά δημιουργική αυτή και μόνο καλό μπορεί να κάνει στην ταινία!

Μάλιστα, κατά την αυτοσχεδιαστική περίοδο, οι ηθοποιοί δε χρειάζεται να παίζουν κινούμενοι στο χώρο. Ας διερευνήσουν μόνο τα όρια του χαρακτήρα.. καθήμενοι ακόμα και σε μια καρέκλα σε θέση σταυροπόδι.Αργότερα, κατά τις τελικές πρόβες και το γύρισμα, φυσικά θα τοποθετηθεί η κάμερα στην οπτική γωνία που έχει επιλεγεί και θα μαρκαριστεί η θέση των ηθοποιών. Περιττό να ειπωθεί ότι όλα πρέπει να γίνουν μέσω της ματιάς που θα ρίξει ο σκηνοθέτης μέσα από το βιζέρ της μηχανής.

Κάμερα και ηθοποιοί, μπορούν να κινηθούν προς και από κάθε κατεύθυνση. Και εδώ ξεκινούν τα προβλήματα! Ποια είναι η σωστότερη θέση για την κάμερα και τους ηθοποιούς; Ιδού η απορία την οποία καλείται να λύσει κάθε δημιουργός εδώ και δεκαετίες κινηματογραφικής ιστορίας.

Να παρατηρείς τη ζωή και τους ανθρώπους σε κάθε σου βήμα..

Ακόμα, σε ό,τι αφορά την ερμηνεία των ηθοποιών αλλά και την καθοδήγησή τους από τον σκηνοθέτη, θα πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι αυτό που παίζει μεγάλο ρόλο στην επιτυχία μιας σκηνής υποκριτικά, είναι το κατά πόσο έχει παρατηρηθεί στο έπακρο η ανθρώπινη συμπεριφορά των διαφόρων χαρακτήρων.

Ο σκηνοθέτης πρέπει να περάσει όλη του τη ζωή.. παρατηρώντας από κοντά τους πάντες! Μόνο έτσι θα καταφέρει κάποια στιγμή να δώσει τις κατάλληλες οδηγίες στον ηθοποιό του και να αναπαραστήσει πραγματικούς χαρακτήρες. Ο σκηνοθέτης θα πρέπει να δουλέψει πολλές ώρες το ρόλο με τους ηθοποιούς, θα πρέπει να χτίσει ένα διαλογικό περιβάλλον μαζί τους. Ένα περιβάλλον όπου θα τους ακούς και θα σε ακούνε. Φυσικά, έναν φτασμένο ηθοποιό.. θα πρέπει να τον ακούσεις ακόμα πιο προσεκτικά.

Αν κερδίσουν μάλιστα την εμπιστοσύνη σου οι ηθοποιοί μέσα από τις ζυμώσεις που θα κάνεις μαζί τους.. θα μπουν ευκολότερα στη διαδικασία να ρισκάρουν για μια βαθύτερη και ωριμότερη ερμηνεία. Και σίγουρα, ας γίνει σαφές ότι οι ηθοποιοί σου (οι ηθοποιοί που μάλιστα ΕΣΥ επέλεξες μετά από εξαντλητικό ίσως κάστινγκ) θα παίξουν το ρόλο με διαφορετικό τρόπο  απ’ ό,τι εσύ ως σκηνοθέτης φαντάζεσαι. Γι’ αυτό και πολλές φορές είναι πολύ έξυπνο να κάνεις μερικές αλλαγές που θα έφερναν το ρόλο, πιο κοντά στον ηθοποιό σου και όχι τον ηθοποιό πιο κοντά στο ρόλο. Είναι μια εύθραυστη ισορροπία που αν βρεθεί, θα βρεθεί ύστερα από αρκετό χρόνο ωρίμανσης των πραγμάτων.

Μην τραβάς πολύ φιλμ..

Η απορία αυτή, ωστόσο, δεν πρέπει να οδηγήσει το σκηνοθέτη να καλύπτει κάθε σκηνή από όλες τις γωνίες! Δεν χρειάζονται πολλές λήψεις για μία σκηνή. Το να γυρίζεις τη σκηνή από διάφορες γωνίες, κάνει πλαδαρό το γύρισμά σου! Πλαδαρό και βαρετό για όλους τους συντελεστές! Ο ηθοποιός δεν πρέπει να κουραστεί. Αντιθέτως, αφού έχει αυτοσχεδιάσει στις πρόβες, καλό θα ήταν να γυρίσει μία ή δύο φορές μόνο τη σκηνή, πιστεύοντας ότι, εκείνη τη στιγμή, καταγράφεται με μοναδικό και επιτυχημένο τρόπο η ερμηνεία του.

Άλλωστε, θα χρειαστεί να περάσεις αρκετό χρόνο στο μοντάζ. Μη σπαταλήσεις όλο σου το χρόνο στο γύρισμα. Αρκεί, βέβαια, να γνωρίζεις να τραβήξεις όλο το υλικό που θα σου χρειαστεί. Διότι, το χειρότερο είναι να φτάσεις στο μοντάζ και να σου λείπει υλικό! Πάντως, η επιτυχία σου θα εξαρτηθεί από το πόσο κατέχεις την Τέχνη του ντεκουπάζ. Πρέπει – και αξίζει – να δουλέψεις πολύ για να την κατακτήσεις στο έπακρο όπως είπαμε.

Τροποποιήσεις της τελευταίας στιγμή, για όσα θέματα θίχτηκαν παραπάνω, φυσικά και θα χρειαστεί να γίνουν! Όμως, το σημαντικό είναι να έχεις χτίσει μια βαθιά σκέψη για όλα τα παραπάνω, να έχεις μία άποψη που να μπορεί να αιτιολογηθεί και εν τέλει ας γίνουν και αρκετές τροποποιήσεις μετά.
Μην ξεχνάμε ότι την εποχή που έκαναν ταινίες οι σκηνοθέτες της Nouvelle Vague, οτιδήποτε θα μπορούσε να αποτελεί ερέθισμα που να αλλάξει ακόμα και τα πάντα στο γύρισμα: Το σενάριο, τους διαλόγους, τη θέση της κάμερας και ό,τι άλλο. Ακόμα και την τελευταία στιγμή, λίγο πριν το γύρισμα, όλες οι αποφάσεις μπορούσαν να ανατραπούν, αν κρινόταν σκόπιμο. Η κινηματογραφική τέχνη είναι τόσο σύνθετη που αναγκαστικά θα είναι τρομερά ρευστή ανά πάσα στιγμή.

[Total: 4   Average: 4.3/5]