«Σμυρνέικο Τραγούδι»: Ο πρόγονος της ελληνικής Λαϊκής Μουσικής (Μέρος Α’)

Του Αντρέα Καρακούση

Όταν λέμε «λαϊκό τραγούδι» εννοούμε σαφώς το τραγούδι της πόλης, των αστικών κέντρων. Για να ανθίσει όμως αυτό το δημοφιλέστατο είδος, «πάτησε» σε άλλες μορφές λαϊκού τραγουδιού. Μορφές που θα αναφέρουμε στην πορεία μιλώντας για την ιστορία του Ρεμπέτικου και των πρώτων ετών της σπουδαίας ελληνικής λαϊκής μουσικής.

Όποια όμως και αν ήταν η μορφή της τραγουδιστικής έκφρασης, πριν από το καθαυτό λαϊκό τραγούδι, ένα είναι βέβαιο: Ότι δημιουργήθηκε σε αστικά κέντρα και μάλιστα αποκλειστικά σε λιμάνια. Σε λιμάνια μάλιστα όχι μόνο της Ελλάδας, αλλά και σε πολύ σημαντικές παράκτιες πόλεις (όπως ήταν η κοσμοπολίτικη Σμύρνη) που αρχικά ανήκαν στην Οθωμανική αυτοκρατορία και στις οποίες το ελληνικό στοιχείο άκμαζε οικονομικά και πολιτισμικά..

Το Και, από τη γαλλική λέξη Quai (=προκυμαία) που συγκέντρωνε τα πολυτελή καταστήματα, ξενοδοχεία, καφεζαχαροπλαστεία και προξενεία.

Πριν όμως μιλήσουμε για το Σμυρνέικο τραγούδι, δηλαδή για τον πρόγονο του Ρεμπέτικου και του Λαϊκού τραγουδιού, θα προχωρήσουμε σε μία όσο το δυνατόν πιο σύντομη μα και αναγκαία αναφορά που θα περιλαμβάνει τις εξελίξεις στον ελληνικό κόσμο από το 1832 και μετά.

Τότε που το ελληνικό στοιχείο αναπτυσσόταν πια αφενός κάτω από το πλαίσιο μιας κρατικής οντότητας, του νεοσύστατου ελληνικού κράτους και αφετέρου στο πλαίσιο των ελληνικών κοινοτήτων που ζούσαν και αναπτύσσονταν στη Σμύρνη, στην Προύσσα, στο Αιβαλί, στην Πέργαμο και σε τόσες άλλες αλύτρωτες και μυθικές πατρίδες…

Η Σμύρνη ήταν μια κοσμοπολίτικη πόλη στην οποία υπήρχαν η τουρκική, η ελληνική, η αρμενική και η γαλλική συνοικία.

Μετά την ελληνική επανάσταση του 1821, μόνο 750.000 Έλληνες ζούσαν εντός των ορίων του νέου ελληνικού κράτους. Ταυτόχρονα, όμως, περίπου 2.250.000 Έλληνες ζούσαν σε περιοχές τις οποίες κατείχε η Οθωμανική αυτοκρατορία! Τα νούμερα είναι εντυπωσιακά!
Επρόκειτο δηλαδή για Έλληνες, για Χριστιανούς που ζούσαν όμως κάτω από απόλυτη τουρκική κατοχή! Το δε μετα-επαναστατικό ελληνικό κράτος είχε άκρως περιορισμένα σύνορα λόγω ακριβώς της ύπαρξης της ισχυρής ακόμα αλλά και τεράστιας οθωμανικής αυτοκρατορίας!

Οι Έλληνες όμως που υπέφεραν τον τουρκικό ζυγό, ευτυχώς δεν υποχρεώθηκαν να αλλάξουν γλώσσα, κουλτούρα και θρησκεία. Ή τουλάχιστον.. κατάφεραν να διατηρήσουν αυτά τα στοιχεία παρά τους αιώνες της μακρόχρονης και τυρρανικής δουλείας. Και όχι μόνο αυτό! Ακόμα, οι ελληνικές κοινότητες πέτυχαν να αναπτυχθούν πάρα πολύ στον οικονομικό τομέα και μέρος του πληθυσμού πλούτισε και ξεχώρισε εντονότατα σε κοινωνικό επίπεδο!

Παράλληλα, στην άλλη πλευρά του Αιγαίου, το νεοσύστατο ελληνικό κράτος άρχισε να προοδεύει. Η οικονομία και η κοινωνία μετασχηματιζόταν σταδιακά. Άλλωστε, η ίδια η κοινωνική και η οικονομική ανάπτυξη της Ευρώπης επέβαλλε και στην Ελλάδα μεγάλες αλλαγές. Εκσυγχρονιζόταν ο τρόπος ζωής, τα έθιμα, άλλαζαν σταδιακά τα ήθη εντός ελληνικών συνόρων.

%cf%83%ce%bc
Η δε οικονομία των πρώτων ετών ελευθερίας ήταν κυρίως αγροτική. Όμως, αυτό δε σήμαινε ότι στις παράκτιες περιοχές και στα ελληνικά νησιά δεν ανθούσε σταδιακά το εμπόριο και οι θαλάσσιες μεταφορές. Μάλιστα, δεν άργησε καθόλου να αλλάξει η ισορροπία!

Λίγο λίγο ξεκίνησε η ενδυνάμωση της ναυτιλίας, η οποία πια περνούσε πολύ μπροστά σε σχέση με τη αγροτική παραγωγή. Έτσι, ο ελληνικός πληθυσμός άρχισε να διαφοροποιείται και με αυτόν ακριβώς τον τρόπο ξεκινά, από την αποχή ακόμα του Όθωνα, η διάκριση κέντρου-υπαίθρου. Επιπρόσθετα, η νέα οικονομία, άλλαζε με γοργά βήματα την κοινωνική ζωή και την κουλτούρα του πληθυσμού.
Καθώς μάλιστα η εμπορική ναυτιλία κάλπαζε γρήγορα δημιουργήθηκε το πιο σπουδαίο λιμάνι εκείνης της εποχής, το λιμάνι της Σύρου! Ή Ερμούπολη απογειωνόταν οικονομικά στα μέσα του 19ου αιώνα και διέθετε από τράπεζες, ναυπηγεία και ασφαλιστικές εταιρίες, μέχρι θέατρα, κυβερνητικές υπηρεσίες και σημαντικές ναυτιλιακές εταιρείες!

Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε πως ήταν το σημείο στο οποίο πλέον συναντιόταν η Ανατολή και η Δύση! Το σημείο στο οποίο πραγματοποιούνταν όχι μόνο εμπορικές ανταλλαγές μεταξύ των δύο κόσμων.. αλλά και λαογραφικές και ηθογραφικές ανταλλαγές…
Παράλληλα, πέρα από αυτό το κέντρο του Αιγαίου, αναπτυσσόταν συνεχώς η Αθήνα, η πρωτεύουσα δηλαδή από ένα σημείο και μετά, αλλά και το πιο κοντινό σε αυτήν λιμάνι, ο Πειραιάς..

Βαθμιαία, οι οικονομικές δραστηριότητες συγκεντρώθηκαν σε αυτό το κέντρο. Κατά το 1870-80, ο Πειραιάς υπερέχει πια οικονομικά της Σύρου, αλλά και της υπόλοιπης Ελλάδας, είναι πια το πρώτο λιμάνι της Ελλάδας.
Και μια και μιλάμε για ανάπτυξη, στα οικονομικά δεδομένα της εποχής θα πρέπει οπωσδήποτε να προστεθούν οι Έλληνες της διασποράς που ζούσαν στα βαλκανικά κράτη, αλλά και στη βόρειο Αμερική δρώντας εμπορικά και δημιουργώντας σταδιακά μυθικό πλούτο μα και περισσότεροι από 100.000 έμποροι και εφοπλιστές.. που ήταν διασκορπισμένοι στη Μ. Ασία, την Αίγυπτο, τη Νότια Ρωσία και τη Δυτική Ευρώπη και είχαν οικονομικές δραστηριότητες ακόμα και στη Μέση Ανατολή..
Οι περισσότερες δε από αυτές τις δραστηριότητες περνούσαν από το λιμάνι της Σύρου: Αγροτικά προϊόντα και πρώτες ύλες της Ανατολής ανταλλάσσονταν με βιομηχανικά προϊόντα της αναπτυγμένης Δύσης.

%cf%83%ce%bc%cf%85%cf%81%ce%bd%ce%b72

Η Ελλάδα λοιπόν – και βασικά η Ελλάδα του Αιγαίου – είχε μεταμορφωθεί σε ένα εμπορικό σταυροδρόμι και συνένωνε οικονομικά τη Δύση με την Ανατολική Μεσόγειο και την Μέση Ανατολή..
Και δεδομένου ότι αυτές οι περιοχές της ανατολής είχαν στο έδαφός τους εκατομμύρια Έλληνες, ποτέ – λόγω της εμπορικής δραστηριότητας – δε χάθηκε η επαφή του εντός και εκτός Ελλάδος πληθυσμού. Οι επαφές ήταν στενές! Από την Κωνσταντινούπολη και τη Θεσσαλονίκη.. μέχρι τη Σμύρνη.. που ήταν περιοχές όπου το ελληνικό στοιχείο ήταν κυρίαρχο.. έστω και αν τα κέντρα αυτά του ελληνισμού ήταν υπό οθωμανική κατοχή..

1.200.000 Έλληνες ζούσαν στην ευρωπαϊκή πλευρά της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, 1.500.000 Έλληνες κατοικούσαν στη Μ. Ασία και 600.000 κάτοικοι ζούσαν στην Κρήτη, την Κύπρο και τα άλλα μη απελευθερωμένα νησιά του Αιγαίου.
Μα πέρα από αυτά τα μέρη και η Κωνσταντινούπολη αποτέλεσε ένα εμπορικό πέρασμα και κέντρο της ανάπτυξης της ελληνικής ναυτιλίας. Ταυτόχρονα όμως η Πόλη ήταν και κεντρικότατο πνευματικό και θρησκευτικό κέντρο για τον ελληνισμό.

%cf%83%ce%bc%cf%85%cf%81
Να δώσουμε δύο μόνο στοιχεία για την περίπτωση της Κωνσταντινούπολης: Το 1874, κατοικούσαν εκεί 250.000 Έλληνες και μόνο 190.000 μουσουλμάνοι. Ενώ, Θράκη, Πόλη και Βόσπορος.. περιελάμβαναν 1.000.000 Έλληνες! Νούμερα απίστευτα αν τα σκεφτεί κανείς…
Η Πόλη λοιπόν, κατά μία έννοια, ελληνοκρατείτο! Στις εμπορικές εξαγωγές οι Έλληνες ήταν πάντα πρώτοι! Αλλά δεν πήγαιναν πίσω και σε ό,τι αφορά στις εσωτερικές δραστηριότητες, τις εισαγωγές και τις τραπεζικές επιχειρήσεις.

Το δεύτερο σε δύναμη κέντρο μετά την Πόλη, ήταν η Θεσσαλονίκη. Το πιο σπουδαίο λιμάνι της Μακεδονίας και κέντρο εμπορίου και θαλάσσιων μεταφορών. Ήταν όμως και αυτή κάτω από τουρκική κατοχή. Πληθυσμιακά υπερτερούσαν ως γνωστόν οι Εβραίοι και – κατά τα άλλα – η πόλη μοιραζόταν ανάμεσα σε Έλληνες και Μουσουλμάνους.

Σμύρνη: Ο Πύργος – Ρολόι στην πλατεία Διοικητηρίου

Όμως υπήρχαν και άλλες περιοχές κάτω από την τουρκική κυριαρχία στα μέσα του 19ου αιώνα. 1. Τα Δωδεκάνησα στα οποία υπερτερούσαν οικονομικά και πληθυσμιακά οι Έλληνες και ήταν το φυσικό πέρασμα για την ελληνική ναυτιλία στην πορεία της προς τη Μικρά Ασία και την Εγγύς Ανατολή. 2. Τα νησιά του βορειοανατολικού αιγαίου, όπως η Μυτιλήνη, κάτω από κατοχή, αλλά με θαυμαστή εξαγωγική και εισαγωγική εμπορική δραστηριότητα.

Μεγαλύτερη όμως σημασία έχει η περιοχή της Δυτικής Μικράς Ασίας! Από το 1830 και μετά, ο ελληνικός πληθυσμός αυτής της περιοχής αυξάνεται συνεχώς! Άλλωστε χιλιάδες Έλληνες, στα μισά του 19ου αιώνα, είτε επέστρεψαν από το ελληνικό έδαφος στη δυτική Μικρά Ασία (και κυρίως στη Σμύρνη) μετά από εξορία πολλών ετών (λόγω των τουρκικών διωγμών κατά την επανάσταση του 1821), είτε έφυγαν οριστικά από την Ελλάδα για να μετοικήσουν στην άλλη πλευρά του Αιγαίου.

Οι ελληνικές κοινότητες άνθισαν! Μουδανιά, Προύσσα, Πέργαμος, Αϊβαλί, Έφεσσος, Νικομήδεια, Μαγνησία, Τερλιέ, Σίγι, Μπαϊντίρ κ.λπ. ήταν πόλεις των δυτικών επαρχιών της Μικρασίας όπου ο ελληνικός πολιτισμός ήταν πραγματικά κυρίαρχος!

%cf%83%ce%bc%cf%85%cf%81%ce%bd%ce%b7

Και μιλάμε για εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες που κράτησαν ζωντανό τον ελληνικό σφυγμό σε αυτά τα μέρη! Σε βαθμό που ο ελληνικός πληθυσμός ξεπέρασε το 1885 τον μουσουλμανικό! Στη Σμύρνη αυτή την εποχή υπήρχαν 100.000 Έλληνες και μόνο 50.000 Μουσουλμάνοι!

Η δε πόλη αυτή ήταν πλουσιότατο κέντρο εισαγωγών και εξαγωγών στο οποίο πραγματικά κυριαρχούσαν με αξιώσεις οι Έλληνες αφού ανταγωνίζονταν έντονα ακόμα και τους Ευρωπαίους επιχειρηματίες!
Ακόμα, η πόλη διέθετε μέχρι και σιδηροδρομική σύνδεση με το Αϊδίνιον, αλλά και μοντέρνου τύπου λιμάνι που φιλοξενούσε από το 1839 ατμοκίνητα πλοία! Η Σμύρνη εκείνης της εποχής είχε ανά τον κόσμο τη φήμη της ωραίας, της όμορφης πόλης όπου φυσούσε ο άνεμος του κοσμοπολιτισμού και της πολιτιστικής ανόδου!

Άνθρωποι από πολλές χώρες της Δύσης και της Ανατολής έδιναν εδώ το ραντεβού τους για να αιχμαλωτιστούν τελικά από την ολόγλυκη σαγήνη που ανέδυε η πολύβουη πόλη…
Μέσα από αυτό ακριβώς το εξελιγμένο αστικό κέντρο ξεπήδησε στα τέλη του 1800 και στις αρχές του 1900 το Σμυρνέικο τραγούδι, ο πρόγονος του μετέπειτα Ρεμπέτικου. Ως τότε, όμως, κυριαρχούσε μια μουσική εντελώς διαφορετική, η παραδοσιακή δημοτική μουσική που κοινωνικά – ταξικά συνδέεται με τον αγροτικό κόσμο.

Αυτή όμως την εποχή, στη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη η οικονομική ανάπτυξη έδωσε τη δυνατότητα να κινείται εύκολα το χρήμα! Έτσι, οι περισσότεροι κάτοικοι είχαν τη δυνατότητα να εργαστούν κάπου. Το Σμυρνέικο τραγούδι τελικά, αρχικά εξέφρασε τους ανθρώπους εκείνους που είχαν ως βάση τους την πόλη και όχι το χωριό.
Με αυτή την έννοια, το Σμυρνέικο στα πρώτα του βήματα μπορεί να χαρακτηριστεί ως Λαϊκό, ενώ το Ρεμπέτικο – που έπεται βέβαια – μπορεί να χαρακτηριστεί ως Περιθωριακό με την έννοια ότι εξέφρασε διαφορετικά κοινωνικά στρώματα.. – Να έχουμε πάντα υπόψη μας αυτή τη βασική διάκριση.

Ζεϊμπέκηδες- Ιδιαίτερη τάξη Μουσουλμάνων κατοίκων της Προύσης και του Αϊδινίου, από τους οποίους στρατολογούνται οι χωροφύλακες. Οι Ζεϊμπέκοι ήσαν Έλληνες, απόγονοι των αρχαίων Θρακών, που μετανάστευσαν στη Μ. Ασία και εξισλαμίσθησαν. Φορούσαν κεντητό σακάκι, σαλβάρι στενό εμπρός και πολύπτυχο πίσω, που άφηνε γυμνά τα γόνατα. Γύρω από τη μέση τους είχαν μια ζώνη από δέρμα, το σιλαχλίκι, όπου τοποθετούσαν γιαταγάνια, πιστόλια, καπνοσακούλες κλπ. Στα πόδια φορούσαν κνημίδες και σανδάλια και στο κεφάλι ένα είδος σαρικιού, που αποτελείτο από πολλά φέσια, το ένα επάνω στο άλλο, τα οποία συγκρατιόνταν με μεταξωτά μαντήλια.  Το 1833 οι Ζεϊμπέκοι διατάχθηκαν από τους διοικητές να παραδώσουν τα όπλα και να βγάλουν τις στολές τους, πράγμα που δεν δέχθηκαν. Ακολούθησε επανάσταση κατά την οποία αποδεκατίσθησαν. Παρ’ όλα αυτά όμως διατήρησαν και τη στολή και τα παλαιά τους έθιμα.

Ας δούμε όμως ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του τραγουδιού των στρωμάτων των διαφόρων σημαντικών μητροπόλεων στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου: Σταδιακά, εμφανίστηκαν στις πόλεις τα «Καφέ-Αμάν». Εκεί, υπήρχε ένα πάλκο στο οποίο εμφανίζονταν οι μουσικές κομπανίες, οι τραγουδιστές και οι τραγουδίστριες αλλά και οι χορευτές..
Η ίδια η λέξη «Καφέ-Αμάν» προέρχεται από τη λέξη αμανές. Στα κέντρα αυτά τραγουδιούνταν αμανέδες. Ο αμανές επαναλαμβάνει πολλές φορές τη λέξη αμάν, ενώ αυτοσχεδιάζει τους στίχους του τραγουδιού..
Η λέξη αμάν είναι τούρκικη και σημαίνει «έλεος», αλλά σε πολλές περιπτώσεις σήμαινε απλώς «αχ βαχ».. – Ο αμανές τραγουδιόταν χωρίς συνοδεία οργάνων, ήταν δηλαδή ένα σόλο κομμάτι και μιλούσε ως επί το πλείστον για έναν μεγάλο και αγιάτρευτο ανθρώπινο καημό! Από αυτούς που ταλαιπωρούν τις ζωές και τις ψυχές των ανθρώπων.

Μα μιλούσε και για τα μεγάλα ανθρώπινα προβλήματα όπως είναι η αρρώστια, ο έρωτας και η αγάπη, ο θάνατος, η φτώχεια, η ξενιτιά, η δυστυχία, ο χωρισμός, η ζήλεια, η αχαριστία ή η υποκρισία..
Οι δε μουσικές ρίζες του αμανέ θα πρέπει να αναζητηθούν στη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική, αλλά και σε αραβικά μουσικά κομμάτια.. – Οι δε ρυθμοί πάνω στους οποίους γράφτηκαν τα Σμυρναέικα (είτε ήταν οργανικά κομμάτια, είτε ήταν τραγούδια) προέρχονται κυρίως από τους ρυθμούς των δημοτικών τραγουδιών όχι μόνο της Ελλάδας αλλά και της Μικράς Ασίας, της Θράκης, των νησιών του Αιγαίου. Ο καρσιλαμάς, ο ζεϊμπέκικος, ο χασάπικος, ο μπάλλος, ο συρτός και το τσιφτετέλι είναι μερικοί μόνο από αυτούς. Αλλά, χρησιμοποιήθηκαν ακόμα και μερικοί σλάβικοι ρυθμοί. Με λίγα λόγια, οι επιρροές που δημιούργησαν σταδιακά το νέο είδος ήταν καθαρά ανατολίτικες και μάλιστα πολυποίκιλες…

Αντώνης Νταλκάς
Αντώνης Νταλγκάς

Το τσιφτετέλι είναι μάλλον αραβοπερσικής καταγωγής, ενώ ο χασάπικος – που χορευόταν από δύο ή τρία άτομα – συνδέεται με την εποχή του Βυζαντίου και ήταν ο χορός των χασάπηδων της εποχής. Ο ζεϊμπέκικος, από την άλλη πλευρά, ήταν ένας πολεμικός χορός μιας φυλής θρακικής καταγωγής.

Τα μέλη μάλιστα αυτής της πολεμικής φυλής, τα Ζεϊμπέκια, φαίνεται πως δεν υποτάσσονταν στις τουρκικές αρχές! Και έτσι, οι Τούρκοι αναγκάστηκαν να τους δώσουν κάποιες εξουσίες για να τους έχουν κάτω από έναν ορισμένο έλεγχο. Όμως, αυτοί έκαναν συχνά κατάχρηση των εξουσιών αυτών και ο Σουλτάνος το 1833 τους αφάνισε!
Ο δε ζεϊμπέκικος χορευόταν στα καφέ-αμάν αντικρυστά από δύο άντρες. Τελικά, ο χασάπικος και ο ζεϊμπέκικος έγιναν αργότερα οι δυο πιο χαρακτηριστικοί χοροί του Ρεμπέτικου όταν αυτό εξέφρασε κοινωνικά στρώματα του περιθωρίου και τους έδωσε έκφραση μέσα στον τεκέ και τη φυλακή…

Και τα μουσικά όργανα αυτής της πρώτης περιόδου του λαϊκού τραγουδιού δεν ήταν άλλα από το ούτι, το βιολί, το ντέφι, το νέι ή νάι, (που είναι σαν ένα φλάουτο, αλλά πολύ μακρύ), το κανονάκι, το σαντούρι και το τουμπελέκι..

Το σμυρνέικο – που μπορούσε να συνεπάρει τον κόσμο και να τον κάνει να διασκεδάσει καταπληκτικά – παιζόταν όχι μόνο στα «Καφέ-Αμάν» αλλά ακόμα και στα πανηγύρια και τα παζάρια της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης..

Πηγή μουσικών video: Youtube

[Total: 4    Average: 3.8/5]