Σκανδιναβικός Κινηματογράφος: Το σινεμά του σκληρού πεπρωμένου και των μεταφυσικών θεμάτων

Victor Sjöström – Mauritz Stiller – Carl Dreyer

του Αντρέα Καρακούση

Η εισβολή των Σκανδιναβών δημιουργών στις ευρωπαϊκές αίθουσες

Ο Πρώτος Παγκόσμιος πόλεμος, δεν βοήθησε μόνο τις ΗΠΑ να αναπτυχθούν εξαιρετικά γρήγορα στον τομέα της κινηματογραφικής βιομηχανίας! Βοήθησε εξίσου και τις Σκανδιναβικές Χώρες, οι οποίες ήταν ουδέτερες πολεμικά και έτσι δεν πλήρωσαν τον βαρύ φόρο αίματος και δεινών που πλήρωσαν οι νότιοι γείτονές τους.
Άλλωστε, οι οικονομικές συναλλαγές μεταξύ των εμπολέμων είχαν διακοπεί και έτσι η Δανία – που κατάφερε να δημιουργήσει ταινίες αρτιότερες τεχνικά και από τις αμερικανικές – βρήκε την ευκαιρία να προμηθεύσει με φιλμ τη Γερμανία (και ακόμα και τη Ρωσία) και να εισβάλλει έτσι στην κεντρική δυτική αγορά και να την κατακτήσει πιο πολύ από κάθε άλλη ευρωπαϊκή χώρα.

Charles Magnusson
Charles Magnusson

Μετά μάλιστα το τέλος του πολέμου, τη σκυτάλη από τους Δανούς θα πάρουν οι Σουηδοί η οποίοι – δεδομένου ότι η κυβέρνησή τους αποφάσισε να στηρίξει αποφασιστικά τη νέα τέχνη – θα αναπτύξουν ένα καταπληκτικό σινεμά.
Τελικά, Δανία και Σουηδία χτίζουν τη λεγόμενη Σκανδιναβική Σχολή, που υφολογικά θα συμβάλλει εκείνη την εποχή στο να φυσήξει ένας νέος “κινηματογραφικός άνεμος”: Ο παγωμένος αέρας που χαϊδεύει τα αχανή, καταχιόνιστα και τόσο μοναχικά βόρεια τοπία.

Τα χαρακτηριστικά της Σκανδιναβικής κινηματογραφικής σχολής

Στις ταινίες κυριαρχούν οι λιτές ερμηνείες, αυτές των εξαιρετικών ηθοποιών της σκανδιναβικής θεατρικής σχολής, ερμηνείες που συνδυάζονταν με την ύπαρξη της λιτής, της μοναχικής φύσης, της τυλιγμένης μέσα στη βόρεια ιερατική και απειλητική σιγή.

Μια σιγή που ενέπνευσε τους δημιουργούς της σκανδιναβικής σχολής να ντύσουν τα πρώτα φιλμ τους με έναν μεταφυσικό, με έναν έντονα μεταφυσικό και θρησκευτικό μανδύα αλλά και να χρησιμοποιήσουν ως όπλο τους την άντληση θεμάτων από τη λογοτεχνία για να μετατρέψουν τα απειλητικά χειμωνιάτικα τοπία της ατίθασης και άγριας βόρειας φύσης, σε τοπία ζεστής και μυστηριακής μαγείας.

Christensen
Benjamin Christensen

Το Δανικό Σινεμά (1914-1918)

Οι δύο πιο σημαντικοί δημιουργοί του πρώτου Δανικού Κινηματογράφου (1914-1918) ήταν ο August Blom και ο Benjamin Christensen. Όμως, αν και ο δανικός κινηματογράφος είναι σημαντικός ιστορικά διότι έβαλε τα θεμέλια του σκανδιναβικού σινεμά, δεν μακροημέρευσε σε επίπεδο παραγωγής! Παρήκμασε γρήγορα, όταν οι ηθοποιοί που το πλαισίωσαν, μετανάστευσαν στο Βερολίνο μετά τον πόλεμο για να συνεχίσουν την καριέρα τους στο στούντιο της UFA. Και έτσι έδωσε τη θέση του στο σουηδικό κινηματογράφο που – ουσιαστικά – είναι η φυσική του – υφολογικά και τεχνικά – συνέχεια.

Blom August
August Blom

Μα πριν περάσουμε στο σουηδικό κινηματογράφο να αναφέρουμε τη σημαντικότερη δανική κινηματογραφική προσφορά εκείνης της εποχής που δεν είναι άλλη από τα πολύ μεγάλης διάρκειας παθιασμένα κινηματογραφικά φιλιά ζευγαριών που έκαναν μάλιστα τη γυναίκα να λυγίζει το σώμα της από ευχαρίστηση και να προκαλεί έντονα τα ευρωπαϊκά πουριτανικά ήθη της εποχής.. που μιλούσαν για άσεμνες και προκλητικές σκηνές.. – Ήταν κάτι εντελώς καινούριο και έπρεπε να αναφερθεί ως προσφορά ενός σινεμά που απλώς προετοίμασε την επέλαση της σουηδικής κινηματογραφίας.

Η Σουηδική Κινηματογραφική Σχολή

Πρωτεργάτης της σουηδικής κινηματογραφίας θεωρείται ο Charles Magnusson, κινηματογραφιστής επικαίρων και διευθυντής του στούντιο της Στοκχόλμης. Και να πως – με βάση κάποιες επιλογές του – αναπτύσσεται τελικά στη Σουηδία η εβδόμη τέχνη!

V. Sjöström και M. Stiller: Οι πυλώνες του Σουηδικού κινηματογράφου

Ο Magnusson έρχεται σε επαφή με δύο κορυφαίους ηθοποιούς της θεατρικής σκηνής της χώρας, τον Victor Sjöström και τον Mauritz Stiller. Τότε, ανασυγκροτεί μια εταιρεία που είχε ήδη ιδρύσει – την AB Svenska Biograf – και ξεκινά να γυρίζει ταινίες μυθοπλασίας και όχι μόνο ταινίες επικαίρων. Τους δύο σπουδαίους ηθοποιούς μάλιστα τους μυεί στο χώρο της κινηματογραφικής σκηνοθεσίας και ταυτόχρονα έχει ως στόχο να φτάσει σε τόσο υψηλό επίπεδο παραγωγής έτσι ώστε να ξεπεράσει ακόμα και το Hollywood.

Mauritz Stiller
Mauritz Stiller

Εν μέρει, θα πετύχει τους στόχους του! Μετά τον “Μεγάλο Πόλεμο” η Svenska θα είναι η σημαντικότερη εταιρεία της ευρωπαϊκής κινηματογραφικής βιομηχανίας και θα δημιουργηθούν δεκάδες σημαντικών ταινιών από τους Sjöström και Stiller.

Πέρα από τις διαδεδομένες λογοτεχνικές διασκευές που έγιναν ακόμα και σε έργα του Ίψεν, ο Sjöström και o Stiller θα τελειοποιήσουν το ύφος τους και θα κατακτήσουν υψηλές κορυφές της τέχνης πολύ σύντομα.

“Οι Προγραμμένοι”

‘Ετσι, το 1917, ο Sjöström γυρίζει το φιλμ “Οι Προγραμμένοι” (ή “ο παράνομός και η γυναίκα του”) που είναι η πιο σημαντική ταινία της Σκανδιναβικής Σχολής. Στην ταινία, ένας άντρας που διώκεται από το νόμο (αλλά που δε γνωρίζουμε για ποια αιτία), περιπλανιέται στις χειμωνιάτικες ερημιές μέχρι που του προσφέρει άσυλο μια πλούσια αγρότισσα. Οι δύο άνθρωποι δημιουργούν μια σχέση και μάλιστα φέρνουν στον κόσμο ένα παιδί. Κάποια μέρα, όμως, εμφανίζονται αυτοί που τον κυνηγούν τον διωκόμενο και τότε η οικογένεια φεύγει για να σωθεί. Κάπου ανάμεσα όμως στα άγρια και δυσπρόσιτα σκανδιναβικά τοπία, οι γονείς χάνουν το παιδί τους και – πιο μετά – πεθαίνουν από την εξάντληση που τους προκαλεί μία σφοδρή χιονοθύελλα!

Victor Sjostrom
Victor Sjöström

Με την ταινία αυτή μάλιστα εγκαινιάζεται στο σινεμά το μοτίβο των κυνηγημένων εραστών ενώ τα φυσικά τοπία είναι συγκλονιστικά, οι απότομοι βράχοι, προκλητικά υποβλητικοί, η χιονισμένη χειμωνιάτικη φύση, γυμνή, απειλητική και επικίνδυνα αιμοβόρα, μα και μυστηριακή και παραμυθένια.

“Η Άμαξα – Φάντασμα”

‘Όμως, ο Sjöström, που ήταν σε μια πολύ δημιουργική φάση του, σκηνοθέτησε ακόμα μια καταπληκτική ταινία, ταινία που βρίσκεται και στον κατάλογο με τις 1001 καλύτερες ταινίες όλων των εποχών.
Μιλάμε για μια ταινία του 1920, την “Η Άμαξα – Φάντασμα”, στην οποία, ο Αμαξάς-Θάνατος γυρεύει, μια παραμονή πρωτοχρονιάς, να βρει τον αντικαταστάτη του μεταξύ των αμαρτωλών ψυχών – Η ταινία περιγράφει την σταδιακή κατακαρράκωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας μέσα σε μια παγερή και ανελέητη κοινωνία που οδηγεί τα θύματά της στη θηριωδία και την παράνοια.

Ο Sjöström, μάλιστα, παίζει και τον πρωταγωνιστικό ρόλο, δηλαδή την ψυχή που θα αντικαταστήσει το Θάνατο. Ενώ, χρησιμοποιεί για πρώτη φορά στην ιστορία του κινηματογράφου και την τεχνική της διπλοτυπίας (δηλαδή μια εικόνα μέσα σε μία άλλη) για να κινηματογραφήσει, τον εαυτό του τη στιγμή που εγκαταλείπει το σώμα του στην αυλή μιας εκκλησίας για να γίνει οδηγός της αμαξάς.

fantom1

Ακόμα, η φοβερά δεξιοτεχνική αφήγηση (Φλας μπακ μέσα σε φλας μπακ) μεταμορφώνουν το φιλμ σε ένα σπάνιο ποιητικό αριστούργημα που συνδυάζει αριστοτεχνικά τρομακτικά και ρομαντικά στοιχεία! Γι’αυτό και δεν είναι τυχαίο ότι το φιλμ επηρέασε εντονότατα τον Μπέργκμαν που έγραφε: “Από την αρχή της καριέρας του ο Sjöström ήταν ένας συναρπαστικός δημιουργός! Κατά τη γνώμη μου έχει δημιουργήσει το απόλυτο φιλμ. – Το The Phantom Carriage, έχει επηρεάσει κατάφορα το έργο μου, στις παραμικρές λεπτομέρειές του”.

Οι σκηνές με τον περιπλανώμενο και κουρασμένο Θάνατο, που έχει βγει παγανιά εκείνο το βράδυ για να βρει και να κλέψει μια ανθρώπινη ψυχή που θα συνεχίσει το έργο του, γέμισε με μεταφυσικό δέος τον παγκόσμιο κινηματογράφο! Αλλά και η τρελή, η διαβολική πορεία της άμαξας, που τρέχει μέσα στην χιονισμένη και παγωμένη νύχτα για να προλάβει τον ερχομό της αυγής, έκανε τους θεατές να νιώσουν πάνω στο κορμί τους το ρίγος του πεπρωμένου.
Η δε αναπαράσταση του κόσμου των πνευμάτων είναι μια αναπαράσταση βασανιστική, μια αιώρηση τραγική μεταξύ ουρανού και γης. – Και η σκηνή που κορυφώνει αυτή την φοβερή αίσθηση, είναι αυτή όπου ο πρωταγωνιστής ξυπνά μεσάνυχτα και αντικρίζει το ίδιο του το πτώμα γνωρίζοντας ότι είναι καταδικασμένος στην κόλαση μια εντυπωσιακότατη στιγμή του παγκόσμιου κινηματογράφου.

Berg
“O παράνομός και η γυναίκα του” -1917

Η δε ρυθμική κίνηση της βραδινής ανταριασμένης θάλασσας που λυσσομανάει μέσα στη θύελλα, γίνεται το βασικό μοτίβο της εμπνευσμένης ταινίας την ίδια στιγμή που οι φοβερές καιρικές συνθήκες ταυτίζουν τον Αμαξά-Θάνατο με το βαρύ και ανελέητο σκανδιναβικό χειμώνα.

Ο Sjöström, δεν έμεινε στη Σουηδία ως το τέλος της καριέρας του, αλλά το 1922 ταξίδεψε στην Αμερική και στο Hollywood για να συνεχίσει. Πολύ αργότερα μάλιστα έπαιξε στις “Άγριες φράουλες” του Μπέργκμαν. Στο πόστο του πάντως – όταν έφυγε από τη Σουηδία – τοποθετήθηκε τότε ο Stiller που είχε έρθει από τη Φιλανδία στη Σουηδία πιο πριν.

“Ο θησαυρός της Άρνεμ”

Αυτός έκανε, όπως όλοι οι δημιουργοί, αρκετές ταινίες αλλά ήταν με το φιλμ “Ο θησαυρός της Άρνεμ” (το 1919) που κατάφερε να φτάσει στην κορυφή την καλλιτεχνική του υπόσταση. Μια ταινία στην οποία και πάλι κυριαρχεί το χιόνι, ο παγωμένος ορίζοντας, το μουντό, σπαρακτικό χειμωνιάτικο τοπίο.

Garbo and Stiller
Garbo και Stiller -1925

Ο Stiller, όμως, δε γύρισε μόνο αυτό το επιβλητικό φιλμ μα και γλυκόπικρες κομεντί όπως την ταινία “Ο Θρήνος του Γκόστα Μπέρλινγκ”, που αφηγείται χιουμοριστικά τις περιπέτειες ενός καθαιρεμένου ιερέα τον οποίο έχουν ερωτευτεί ένα σωρό γυναίκες.
Μία από αυτές τις γυναίκες μάλιστα ήταν η Greta Lovisa Gustafsson, που αργότερα – για να κάνει καριέρα στο σινεμά – άλλαξε το όνομά της (με παρότρυνση του Stiller) σε Greta Garbo! Μιλάμε δηλαδή τώρα για την μεγάλη σταρ που αργότερα, μετά από σημαντική καριέρα στην Ευρώπη, θα συνέχιζε την σταδιοδρομία της στις ΗΠΑ. – Ο δε Stiller, έφυγε πρόωρα στα σαράνταπέντε του από φυματίωση, αφού και αυτός, όμως, πρόλαβε να ταξιδέψει στη Γερμανία και τις ΗΠΑ και να κάνει μερικά ακόμα καλλιτεχνικά βήματα.

Karl Dreyer – “Το Πάθος της Ζαν ντ’ Αρκ”

Ο Karl Dreyer, νέος δημοσιογράφος και κριτικός θεάτρου, κατέφθασε κατά τα πρώτα χρόνια παραγωγής του σουηδικού σινεμά στη Στοκχόλμη ερχόμενος από τη Δανία. Σε μια εποχή που πολλά ταλέντα μετανάστευσαν από τη Δανία στη Σουηδία για να ακολουθήσουν το κινηματογραφικό τους πάθος στη χώρα που πήρε νωρίς την καλλιτεχνική σκυτάλη της έβδομης τέχνης.

Carl Dreyer
Carl Dreyer

Αρχικά έγραφε υπότιτλους για ταινίες, αλλά σε κάποιο περίεργο και μοιραίο σταυροδρόμι της ζωής του, είδε τη Μισαλλοδοξία του Γκρίφιθ! Αυτό ήταν! Ένιωσε ότι η μόνη σταδιοδρομία που θα έπρεπε να ακολουθήσει στο βίο του, ήταν η κινηματογραφική σκηνοθεσία.

Έτσι, αμέσως μετά τον πόλεμο – το 1918 – σκηνοθετεί την ταινία “Ο Πρόεδρος”. Μα δεν καταφέρνει κάτι σημαντικό με αυτό το φιλμ αφού ήταν ένα πολύ μέτριο έργο! Είχε βάλει ως σκοπό όμως να πετύχει. Συνεχίζει να σκηνοθετεί. – Από το 1920 έως και το 1927 δημιουργεί 7 ταινίες που έδειχναν ότι ως σκηνοθέτης εξελίσσεται με ταχύ ρυθμό. Ανάμεσά τους, “Σελίδες από το ημερολόγιο του Σατανά”, “Η χήρα του Πάστορα”, “Οι στιγματισμένοι” κ.λπ.
Και το 1927, μεταβαίνει στη Γαλλία για να σκηνοθετήσει όχι μια σκανδιναβική ταινία φυσικά αλλά μια γαλλική, μια ταινία βασισμένη πάνω στην ιστορία της χώρας. Μα, με το δικό του, με τον καθαρά δικό του τρόπο! Σκηνοθετεί, λοιπόν, “Το Πάθος της Ζαν ντ΄Αρκ”.

Και να ποιος ήταν ο δικός του τρόπος! Η κάμερά του – αφού κινηματογραφεί μια σειρά από γκρο πλάνα (πάρα πολύ κοντινά πλάνα) της Φαλκονετί (που είναι η πρωταγωνίστρια) – καταφέρνει να χαρτογραφήσει τέλεια την ψυχολογία της και άρα να αναλύσει οπτικά όλο της τον εσωτερικό κόσμο. Και να κάνει τους θεατές να νιώσουν πολύ βαθιά μέσα τους την κατάσταση της Ζαν ντ΄Αρκ, τη στιγμή που το φιλμ αναπαριστά τη δίκη και καταδίκη της με την κατηγορία ότι είναι μάγισσα.

Με άλλα λόγια; Ο Dreyer επέμεινε στο να περιγράψει κάθε λεπτομέρεια μέσα στις σκηνές που κινηματογράφησε και το πέτυχε όπως αναφέραμε ακριβώς με αυτά τα πρωτοφανώς κοντινά πλάνα που μπορούσαν να εστιάσουν ακόμα και μόνο στο στόμα της πρωταγωνίστριας. – Και αυτή ήταν η βασική προσφορά της ταινίας του. Ότι, για παράδειγμα, τα χείλια της πρόδιδαν αμέσως την ψυχική της κατάσταση. Βέβαια, ο σκηνοθέτης υιοθέτησε και μία άλλη μέθοδο για να προσδώσει αληθοφάνεια και δυναμική στο έργο του: Όπως λέγεται, είχε δώσει εντολή να σφίγγουν τους αστραγάλους της ηθοποιού του σε μια μέγγενη ώστε οι εκφράσεις της στην κινηματογραφική κάμερα να είναι αφοπλιστικά ρεαλιστικές.

Ο σκηνοθέτης κατηγορήθηκε μέχρι και για μονομανία αλλά αμύνθηκε σθεναρά απέναντι στις κατηγορίες που του προσήψαν! Και είχε δίκιο! Απόδειξη το γεγονός ότι μετά από αυτό το πρωτότυπο αλλά τόσο λειτουργικό ντεκουπάρισμα-μοντάρισμα, οι τρόποι κινηματογράφησης – στο πλαίσιο του βωβού κινηματογράφου – είχαν φτάσει στα όριά τους. Οι διάφοροι δημιουργοί θα είχαν ακόμα να προσφέρουν πολλά εξαιρετικά φιλμ αλλά τα εκφραστικά μέσα της βωβής εικόνας είχαν εξαντληθεί.

Πηγές: 1) Βασισμένο στην “Ιστορία του Κινηματογράφου” του Στάθη Βαλούκου – 2) “1001 ταινίες που πρέπει να δείτε” του Steven Jay Schneider.

Πηγή Video: Wikipedia -The phantom carriage 1921

[Total: 0   Average: 0/5]