Οι Απαρχές του Κινηματογράφου

Από τη Φωτογραφία.. στην ανακάλυψη της Κινηματογραφικής Κάμερας

Οι Πρώτες Ταινίες της Ιστορίας του Σινεμά, οι Πρώτοι μεγάλοι Δημιουργοί της Έβδομης Τέχνης.. και ο “Κινηματογραφικός Διπολισμός” Γηραιάς Ηπείρου και Δυτικής Ακτής…

Του Αντρέα Καρακούση

Το σινεμά εφευρέθηκε στο τέλος του 19ου αιώνα. Αλλά, αν δεν είχε προϋπάρξει η ανακάλυψη της φωτογραφίας – το 1816 από τον Γάλλο ερευνητή Νικηφόρο Νιεπς που εμφάνισε τις πρώτες εικόνες σε σκοτεινό θάλαμο – ο εικοστός αιώνας δε θα είχε πορευτεί μαζί με τη νέα αυτή συναρπαστική τέχνη!
Διότι, μία ταινία δεν είναι παρά μια προβολή 24 φωτογραφιών το δευτερόλεπτο πάνω σε μία οθόνη. Το 1860 μάλιστα παράχθηκαν και τα φιλμ.. που η τεχνική ονομασία τους είναι.. “χημικά κατεργασμένες γυάλινες πλάκες”. Και μετά.. το σελιλόιντ.. που πέτυχε καλύτερης ποιότητας λήψεις.

Ύστερα, λοιπόν, από αυτές τις ανακαλύψεις.. ήταν καθαρά θέμα χρόνου να γεννηθεί και η “Έβδομη Τέχνη”..
Την εποχή εκείνη, είχε ήδη δημιουργηθεί ο φωνόγραφος (σύστημα καταγραφής και αναπαραγωγής του ήχου) – από τον Αμερικανό εφευρέτη Τόμας Έντισον – και χωρίς αυτόν θα ήταν αδύνατο να συνδυαστεί η εικόνα με τον ήχο. Συμπέρασμα.. Γαλλία και Βόρεια Αμερική.. βάζουν από την πρώτη στιγμή των εξελίξεων της νέας τέχνης τη βαθιά σφραγίδα τους.
edisonΟ Φωνόγραφος του Έντισον, γύρω στο 1890, με πρωτοβουλία του ίδιου, συνδυάστηκε με τις προσπάθειες του Μέιμπριτζ, ενός φωτογράφου, που κατάφερε να σχεδιάσει μία μηχανή μέσα στην οποία προωθείτο το φιλμ (η διάτρητη ταινία σελιλόιντ). Επρόκειτο για κάτι εντελώς καινούριο! Τώρα, ο θεατής, έβλεπε εικόνα και – μέσω ενός συγχρονισμένου φωνόγραφου – άκουγε ξεχωριστά – αλλά πάντα συγχρονισμένα – τον ήχο της ταινίας..
Η μηχανή αυτή πήρε το όνομα “κινητοσκόπιο” και ήταν ο άμεσος πρόγονος της μηχανής λήψης, της κινηματογραφικής κάμερας. Τότε, ο Έντισον χτίζει το πρώτο κινηματογραφικό στούντιο, το “Black Maria” και αίθουσες κινητοσκοπίων αρχίζουν να προβάλλουν τις ταινίες που παράγονταν εκεί.

Όλα αυτά, όμως, λάβαιναν χώρα στη Δυτική ακτή και όχι ακόμα στη Γηραιά Ήπειρο – Το 1894, όμως, ο Αντουάν Λιμιέρ, διευθυντής ενός γαλλικού εργοστασίου φωτογραφικών πλακών και φωτογράφος αντικρίζει και αγοράσει ένα κινητοσκόπιο από τη Διεθνή Έκθεση των Παρισίων. Τελικά, μετά από έρευνες μαζί με τους δυο γιους του, σχεδιάζει μία μηχανή, η οποία διαθέτει ένα τέτοιο σύστημα προώθησης του φιλμ που μπορεί όχι μόνο να κινηματογραφήσει μία ταινία, αλλά και να την προβάλλει σε μεγάλη οθόνη. Είχε, μόλις, δημιουργηθεί και η μηχανή προβολής..
Το εργοστάσιο του Λιμιέρ συναρμολογεί τη μηχανή. Μια μηχανή μάλιστα που ήταν αρκετά ελαφριά – 7 κιλά – ώστε ο επίδοξος οπερατέρ να μπορεί να κινηθεί με αρκετή ευκολία και να κινηματογραφήσει. Δεν είχες παρά να γυρίσεις μία μανιβέλα χειρός και η λήψη της εικόνας ξεκινούσε..
Η νέα εφεύρεση – διότι για μία ανακάλυψη επρόκειτο και όχι για την επιθυμία δημιουργίας μιας νέας Τέχνης – ονομάστηκε από τα αδέλφια Λιμιέρ “Κινηματογράφος” και μέσα στο επόμενο διάστημα οι ίδιοι ξεκινούν να γυρίζουν τις πρώτες ταινίες τους. Πασίγνωστα πρώτα κινηματογραφικά πλάνα “η έξοδος των εργατών από το εργοστάσιο” και “η είσοδος ενός τρένου στον σιδηροδρομικό σταθμό”.

lumiere
Αδελφοί Λιμιέρ

Λίγο μετά, το 1895, στο Παρίσι πραγματοποιείται η πρώτη – ιδιωτική – προβολή ταινιών των Λιμιέρ και επειδή ο Τύπος της εποχής έγραψε για τη νέα πραγματικότητα, ο κόσμος άρχισε να δείχνει το ενδιαφέρον του! Έτσι, λίγους μήνες μετά και μοιραία, στο παρισινό Grand Café, στο υπόγειο, ακολουθεί μια δημόσια προβολή αυτή τη φορά… αλλά με κοινό.. τους πιο ισχυρούς της γαλλικής κοινωνίας.
Η θέαση των πρώτων αυτών ταινιών των Λιμιέρ, έκανε τα μάτια που τις παρακολούθησαν να νιώσουν ένα απερίγραπτο και τόσο παρθένο συναίσθημα, μια και ποτέ δεν είχε κανείς αντικρύσει κάτι τέτοιο ως τότε! Το κοινό, δεν πίστευε στα μάτια του! Στην κυριολεξία, το τρένο που ερχόταν κατά πάνω τους, νόμιζαν ότι θα τους πατήσει! Η νέα τέχνη είχε αρχίσει – πολύ πρόωρα – να εξασκεί βαθιά, απερίγραπτη, σατανική μαγεία!

Επόμενο βήμα; Κατασκευάζονται 200 κινηματογραφικές κάμερες – που είναι ταυτόχρονα και μηχανές προβολής της ταινίας – και εκατοντάδες οπερατέρ ταξιδεύουν στην Ευρώπη, τραβούν στιγμιότυπα και διαδίδουν τη νέα εφεύρεση. Ακόμα και στην Αθήνα πραγματοποιείται μια δημόσια προβολή, σε αίθουσα τυχερών παιχνιδιών στην πλατεία Κολοκοτρώνη.
Και το πραγματικά σημαντικό είναι ότι η νέα “Τέχνη” προσλαμβάνει από την αρχή έναν μαζικό χαρακτήρα, καθότι, προβολές γίνονταν σε μέρη όπου σύχναζαν λαϊκά (και ακόμα και κατώτερα – σε οικονομικό επίπεδο – λαϊκά) στρώματα. Σε πανηγύρια, καφενεία, λούνα παρκ, ακόμα και πάνω σε κάρα…
Έτσι, σταδιακά και βοηθούσης της μαζικοποίησης του νέου θεάματος, ξεκινά ένας “κινηματογραφικός οργασμός” διότι πολλοί επιθυμούν να μιμηθούν επάξια τους Λιμιέρ (οι οποίοι, ωστόσο, συνεχίζουν να κυριαρχούν). Κάθε σημαντικό γεγονός που συμβαίνει – όπως μια πολεμική σύγκρουση – καταγράφεται από τους οπερατέρ της Ευρώπης και μέσα από αυτή την καθημερινή ενασχόλησή τους με το αντικείμενο, ανακαλύπτονται – σταδιακά – νέα εκφραστικά μέσα που συνιστούν – όλα μαζί – την κινηματογραφική δημιουργία. Όπως, παραδείγματος χάριν, το τράβελινγκ, δηλαδή η κίνηση της κάμερας μέσα στο χώρο.

Το 1894, ο Αντουάν Λιμιέρ, αγοράσει ένα κινητοσκόπιο από τη Διεθνή Έκθεση των Παρισίων. Τελικά, σχεδιάζει μία μηχανή, η οποία διαθέτει ένα τέτοιο σύστημα προώθησης του φιλμ που μπορεί όχι μόνο να κινηματογραφήσει μία ταινία, αλλά και να την προβάλλει σε μεγάλη οθόνη

Στο μεταξύ, στην Αμερική, Ο Έντισον και οι συνεργάτες του – που προσπαθούν να κινήσουν τα νήματα της κινηματογραφικής εξέλιξης και πέραν της Ευρώπης – έχουν μείνει αρκετά πίσω! Και όχι μόνο αυτό! Στη Δυτική ακτή, οι ταινίες των Λιμιέρ έχουν αρχίσει να “παίρνουν τα μυαλά” της Νέας Υόρκης! Οι αμερικανοί βρίσκονται ακόμα στην εποχή του κινητοσκοπίου και ο Έντισον είναι λογικό να θέλει να σχεδιάσει μια – αντίστοιχη ή παρεμφερή με τη “Λιμιερική” – μηχανή λήψης και προβολής ταινιών. Τελικά, το καταφέρνει σύντομα και μέσω ενός καινούριου Νεοϋορκέζικου στούντιο που χτίζει,παράγει και διανέμει και αυτός ταινίες. Ο διπολικός κινηματογραφικός ανταγωνισμός είναι πλέον μια ακατάλυτη πραγματικότητα!

Το πρόβλημα με τον Έντισον ήταν ότι ήταν μεν ένας σπουδαίος εφευρέτης αλλά, δεν ήταν μία καλλιτεχνική μορφή. Έτσι, το θέαμα που προσέφερε ήταν μία “κινηματογραφική” απομίμηση του βαριετέ (κουκλοθέατρο, παντομίμες, ταχυδακτυλουργίες, ακροβασίες, κωμικά σκετς), κάτι που δεν θα συγκινούσε το κοινό! Διότι, ο κινηματογράφος δεν γεννήθηκε για να προσφέρει θεατρικό θέαμα αλλά σκηνές από τη ζωή όπως αυτή εκτυλίσσεται μπροστά από ένα ρεαλιστικό και καθημερινό φόντο!

Έτσι, το 1898, μια ανταγωνιστική εταιρεία που έχει πιάσει το σφιγμό της νέας πραγματικότητας, η Vitagraph, δίνει τον νέο τόνο, εφευρίσκοντας πρωτόγνωρα εφέ για να αναπαραστήσει ακόμα και τη βύθιση ενός πλοίου! Ο ανταγωνισμός αυτός δημιούργησε μια φοβερή νομική διαμάχη στην Αμερική, μάχη που την άφησε για περισσότερο – από το λογικό – διάστημα έξω από τη δυνατότητα να διεκδικήσει την τεχνική και καλλιτεχνική επικράτηση στον κινηματογράφο. Και τελικώς, ο Έντισον πέτυχε μια νομική νίκη απέναντι στους ανταγωνιστές του, νίκη που – σε επίπεδο καλλιτεχνικό τουλάχιστον – σίγουρα θα πρέπει να ανέκοψε για ένα διάστημα την ταχύτητα εξέλιξης του αμερικανικού σινεμά.

Όσο μάλιστα η διαμάχη κορυφωνόταν, η Ευρώπη γύριζε συνεχώς ταινίες και τώρα στην μεγάλη οθόνη προβάλλονταν ακόμα και γυναίκες που γδύνονταν ή έκαναν το βραδινό μπάνιο τους πριν κοιμηθούν, κάτι πολύ προχωρημένο για την εποχή εκείνη καθώς, μόνο στα καμπαρέ μπορούσες να απολαύσεις ένα τέτοιο θέαμα – Οι δε καινοτομίες ήταν πολλές! Μεταξύ αυτών, το 1900, στην “τρελή αυτοκινητοδρομία του Πικαντίλι” (προαναγγελία κωμωδίας καταδίωξης), η κάμερα τοποθετείται πάνω στο τιμόνι αυτοκινήτου και ο θεατής νομίζει ότι είναι ο οδηγός του αυτοκινήτου! Άλλες ταινίες, κατέγραφαν τη ζωή όπως ήταν – π.χ. σκηνές από μία πλαζ – και επρόκειτο για φιλμ προάγγελους του ντοκιμαντέρ. Άλλωστε, είμαστε στην εποχή της “Σχολής του Μπράιτον” που γύριζε στο ύπαιθρο τις ταινίες της, εκμεταλλευόμενη τις δυνατότητες ενός φυσικού ντεκόρ! Μα και κάτι πολύ πιο σπουδαίο έγινε τότε! Στην ταινία “ο φακός της γιαγιάς” (1900), συνδυάζονται εναλλάξ – για πρώτη φορά στην ιστορία του σινεμά – τα γενικά πλάνα του χώρου με τα γκροπλάν μιας γυναίκας και αυτή ήταν η ανακάλυψη του ντεκουπάζ και άρα της διαδικασίας του μοντάζ, ένας υπαινιγμός ντεκουπάζ και μοντάζ!

μηχανη κινημΕίπαμε, όμως, ποιο ήταν το περιεχόμενο των ταινιών των Λιμιέρ. Οι κατοπινές ταινίες – χαρακτηριστικά των οποίων περιγράφουμε – τι περιεχόμενο είχαν; Ως επί το πλείστον, επρόκειτο για ανθρωποκυνηγητά, καταδιώξεις, για αναπαράσταση μικροκλεφτών-διαρρηκτών, απαγωγέων βρεφών, γυναικών που ερωτοτροπούσαν ή γδύνονταν – όπως είπαμε – για να κοιμηθούν, καλλιτέχνιδων τολμηρών χορών κ.λπ. – Το κοινό ζητούσε με δίψα το νέο θέαμα! Ακόμα και τα “Πάθη του Χριστού” γυρίστηκαν (αν και επρόκειτο για μια θεατρική παράσταση Βοημών χωρικών που κινηματογραφήθηκε). Όμως, αναφέρεται εδώ αυτή η “ταινία” διότι ήταν η πρώτη που αφηγήθηκε μια ιστορία με… αρχή, μέση και τέλος! Η Αμερική.. ακολούθησε. Επηρεάστηκε από την πραγματικότητα αυτή και.. γυρίστηκαν και εκεί τα “Πάθη”.

Το σινεμά, πάντως, αυτών των ετών, παραθέτει κινηματογραφικές εικόνες τη μία δίπλα στην άλλη, με περιγραφική και αφηγηματική πρόθεση με τέτοιο τρόπο ώστε, αργότερα, η εξέλιξη να οδηγήσει στην οριστική δημιουργία του ντεκουπάζ και του μοντάζ.

Ταυτόχρονα, στη Γαλλία έλαμψε για ένα διάστημα το ευφάνταστο ταλέντο του Ζωρζ Μελιές, ανταγωνιστή της οικογένειας Λιμιέρ. Αυτός είχε θέατρο Βαριετέ αλλά όταν είδε σινεμά, αφιέρωσε την υπόλοιπη ζωή του σε αυτό! Όμως, σε αντίθεση με τον Λιμιέρ που δίνει βάρος στην επιλογή της οπτικής γωνίας από την οποία η κάμερα θα καταγράψει την πραγματικότητα και είναι ο πρωτοπόρος του κινηματογράφου του πραγματικού, ο Μελιές, εξερευνά το θαυμαστό και – ως παλιό “θεατροπαίδι”- συγχέει το κάδρο της ταινίας με το κάδρο της θεατρικής σκηνής. Στο έργο του, βλέπουμε γενικά πλάνα – μεγάλα θεατρικά ταμπλό, μέσα στα οποία εκτυλίσσεται η δράση των ηρώων του. Πέραν αυτού, στο στούντιό του, όπου γύριζε τις ταινίες του, χρησιμοποίησε πλήθος νέων τεχνικών, τρικ και οπτικών εφέ, όπως τη διπλοτυπία, τις μακέτες (με τις οποίες αναπαράστησε μέχρι και ένα ναυάγιο πλοίου), τη λήψη μέσα στο νερό κ.λπ.- Κατάφερε να προσδώσει εντονότατη αληθοφάνεια στα πλάνα που τραβούσε και πραγματοποιούσε – σαν γνήσιος θεατράνθρωπος που ήταν – πρόβες με τους ηθοποιούς, διευθύνοντάς τους ερμηνευτικά. Έδωσε δε μεγάλο βάρος στην άρτια χρησιμοποίηση κοστουμιών και ντεκόρ, πράγμα που βάθυνε τον ρεαλισμό στο έργο του χωρίς να χαθεί η έντονη φυγή του προς τον κόσμο του φανταστικού και του θαυμαστού – Και όλα αυτά τα απέδειξε πρακτικά στο οπτικό αριστούργημα – για την εποχή του – “Le voyage dans la lune” (Ταξίδι στη Σελήνη, ταινία του 1902) όπου άνθρωποι ταξιδεύουν στο φεγγάρι και εκεί ζουν διάφορες περιπέτειες μέχρι να επιστρέψουν ξανά στη γη. Σκηνοθέτησε μάλιστα και τις πρώτες διαφημίσεις αλλά, αργότερα, πτώχευσε και ζούσε πουλώντας παιχνίδια σ’ ένα παρισινό περίπτερο. Όταν τον ανακάλυψαν εκεί, τον τίμησαν και έζησε ως το τέλος της ζωής του σε ένα γηροκομείο-πτωχοκομείο, δίνοντας συνεντεύξεις και γράφοντας απομνημονεύματα.

deltio lumiereΕντωμεταξύ, οι Λιμιέρ πραγματοποιούν προβολές σε πολύ μεγάλες οθόνες, 20 μέτρων επί 15. Αλλά ο κινηματογράφος ήταν, ακόμα τουλάχιστον, ένα θέαμα καθαρά για τα λαϊκά και κατώτερα λαϊκά στρώματα όπως είπαμε. Επρόκειτο – ακόμα τουλάχιστον – απλώς για μία μορφή διασκέδασης, την οποία δεν ακολούθησε η αστική και μεγαλοαστική τάξη. Αυτή, προτιμούσε το θέατρο και την όπερα ή τα ερεθιστικά καμπαρέ. Αλλά, σε καμία περίπτωση, δε θα πήγαιναν οι αστοί να δουν έργα που ακόμα δεν διέθεταν παρά χαμηλό πνευματικό επίπεδο και που παίζονταν σε μέρη που ακόμα και οι συνθήκες υγιεινής δεν ήταν καλές (π.χ. σε καφενεία ή ακόμα και σε παράγκες…).
Το σινεμά δεν έδειχνε καθόλου προς το παρόν ότι θα πάρει την ονομασία Έβδομη Τέχνη! Και σίγουρα ήταν ένα θέαμα για τα κατώτερα στρώματα της κοινωνικο-οικονομικής ιεραρχίας…

πηγές: Η ιστορία του Κινηματογράφου (Στάθης Βαλούκος), Σχολές, κινήματα και είδη στον κινηματογράφο (Vincent Pinel)

[Total: 0   Average: 0/5]