Μέλι: Το χρυσό “νέκταρ” που προστατεύει την υγεία μας

της Μαρίας Καλαφάτη

Οι μέλισσες είναι είδος υπό εξαφάνιση. Πεθαίνουν μαζικά μετά από 65 εκατομύρια χρόνια… από την αλόγιστη επέμβαση του ανθρώπου στη φύση. Αν οι μέλισσες εξαφανιστούν θα ακολουθήσει και το ανθρώπινο είδος, τονίζουν οι επιστήμονες που ασχολούνται με το φαινόμενο αυτό.
Αν και δεν υπολογίζουμε όσο θα έπρεπε την αξία των μελισσών, το μέλι που παράγουν, βρίσκεται σε υψηλή θέση στις διατροφικές μας προτιμήσεις. Τι είναι όμως το μέλι και γιατί είναι τόσο πολύτιμο;

Το μέλι είναι ένα αρωματικό, ιξώδες, γλυκό υλικό που παράγεται από το νέκταρ που συλλέγουν οι μέλισσες από τα άνθη και τις μελιτώδεις εκκρίσεις δασικών φυτών και το αποθέτουν στην κυψέλη τους. Εκεί χάνει υγρασία και φτάνει στη συνηθισμένη υγρασία του μελιού, από 14-18%.

Το μέλι περιέχει κατά 77-78% σάκχαρα (κυρίως φρουκτόζη και γλυκόζη) και λόγω της σχετικά χαμηλής του υγρασίας, δεν ευνοεί την ανάπτυξη μικροοργανισμών.
Το μέλι διατηρεί όλα του τα θρεπτικά συστατικά και τις βιταμίνες όταν δεν υπόκειται σε επεξεργασία με θερμότητα ή διάλυση με νερό. Περιέχει ασβέστιο, μαγνήσιο, φώσφορο, βιταμίνες Β1 και Β2 και βοηθά στην απορρόφηση του σιδήρου από τον οργανισμό.

Είναι όξινης αντίδρασης, ρευστό στην αρχική μορφή του, αλλά μεταβάλλεται σε κρυσταλλικό όταν μείνει πολύ καιρό. Αποτελείται κυρίως από δύο απλά σάκχαρα, τη δεξτρόζη και λεβουλόζη, με παρουσία κατά περιπτώσεις πιο σύνθετων υδατανθράκων, με επικρατέστερη συνήθως την λεβουλόζη και περιέχει πάντοτε μεταλλικές ουσίες, φυτικά χρωστικά υλικά, μερικά ένζυμα και κόκκους γύρεως.

Η γεωγραφική θέση της ανάμεσα σε ηπείρους, τα πολλά αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά και λουλούδια και ο ήλιος της Ελλάδας δημιούργησαν ένα ιδανικό περιβάλλον για τις μέλισσες εδώ και χιλιετίες.

Η αξία του ήταν αναγνωρισμένη από την αρχαιότητα. Για τους αρχαίους Έλληνες το μέλι αποτελούσε είδος κατανάλωσης, αλλά και προσφοράς στους θεούς, προκειμένου να εξασφαλιστεί η εύνοιά τους.

Οι ελληνικοί μύθοι περιγράφουν τον Δία τον Μελισσέα να θρέφεται από μέλισσες στο Ιδαίο Αντρο της Κρήτης, και θεό Απόλλωνα αποκλειστικά με νέκταρ και αμβροσία. Οι Ολύμπιοι θεοί θρέφονταν επίσης με αμβροσία (μέλι) και υδρόμελο (ηδύποτο που παράγεται από τη αλκοολική ζύμωση του μελιού).

Η συστηματική καλλιέργεια του μελιού ξεκινά μετά τους ελληνιστικούς χρόνους. Τότε η μελισσοκομία γίνεται μιά επικερδής εμπορική ασχολία με υψηλούς φόρους, το μέλι αναγνωρίζεται εκ νέου σαν πολύτιμο προϊόν θρέψης, αλλά και εξαιρετικό γιατρικό και το κερί χρησιμοποιείται για το φωτισμό.

Λόγω της πλούσιας χλωρίδας, το ελληνικό μέλι ποιοτικά και γευστικά συγκαταλέγεται στα καλύτερα παγκοσμίως.

Οι μεγαλύτεροι εξαγωγείς μελιού στον κόσμο για το 2015. Η Ελλάδα βρίσκεται στην 30η θέση.

Στην Ευρώπη καταναλώνεται η μεγαλύτερη ποσότητα μελιού στον κόσμο και ξεπερνάει το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης. Η Κίνα, οι ΗΠΑ και η Τουρκία είναι οι υπόλοιπο σημαντικότεροι καταναλωτές μελιού στον κόσμο. Συγκεκριμένα, το 2015 η κατά κεφαλήν κατανάλωση μελιού των ΗΠΑ ήταν 690 γρ. ενώ η απόλυτη κατανάλωση ήταν 221.000 τόνοι μελιού.

Όσον αφορά τις εισαγωγές, την πρώτη θέση το έτος 2015 καταλαμβάνουν οι ΗΠΑ και ακολουθούν η Γερμανία και η Γαλλία.

Επικονίαση
Το μέλι δεν είναι το πιό σημαντικό προιόν της μέλισσας, αλλά η επικονίαση, η γονιμοποίηση δηλαδή του 60-70% των φυτικών ειδών της Γης από τις μέλισσες. “Οταν πάψουν να υπάρχουν οι μέλισσες η ανθρωπότητα θα ζήσει μόνο τέσσερα χρόνια ακόμα” κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου οι επιστήμονες.
Η βασική λειτουργία της μέλισσας, η επικονίαση, δυσκολεύει όλο και περισσότερα με αποτέλεσμα να παρουσιάζεται συντριπτική μείωση του πληθυσμού τους παγκοσμίως. Οι μέλισσες αποπροσανατολίζονται από τα κύματα των κεραιών κινητής τηλεφωνίας και χάνουν τις κυψέλες τους, ασθενούν γιατί καταναλώνουν φυτοφάρμακα όταν τρυγούν, δεν μπορούν να λειτουργήσουν στις μονοκαλλιέργειες (που δεν χρειάζονται γονιμοποίηση για να αναπαραχθούν) και υποφέρουν από τη ολοένα αυξανόμενη ξηρασία και θερμοκρασία του πλανήτη.

Στην Ελλάδα, με τη μικρή σε διάρκεια ανθοφορία την Ανοιξη, οι μελισσοκόμοι μετακινούν τα μελίσσια τους από περιοχή σε περιοχή κυνηγώντας ουσιαστικά την ανθοφορία. Πήλιο, Όλυμπος, Βόρεια Εύβοια, Κίσσαβος είναι συνηθισμένες περιοχές μετακίνησης των κυψελών στην ηπειρωτική χώρα.

Είδη μελιού

Καλύτερο ελληνικό μέλι θεωρείται το μέλι Ελάτης Μαινάλου Βανίλια και το μέλι πεύκου που παράγεται μόνο στην Ελλάδα και στη Τουρκία. Το μέλι Ελάτης Βανίλια έχει σαφή Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης (Π.Ο.Π) και συλλέγεται αποκλειστικά από μέλισσες που τρυγούν τα έλατα στη περιοχή Μαίναλο της Αρκαδίας, κοντά στη Βυτίνα και στην Αλωνίσταινα.

Το σύμπλεγμα του όρους Μαίναλο κυριαρχείται από το δάσος της Κεφαλληνιακής ελάτης, ενώ υπάρχουν και διάφορα άλλα είδη τοπικής χλωρίδας. Το μέλι ελάτης “βανίλια” ανήκει στην κατηγορία των μελιών από μελιτώματα, προέρχεται δηλαδή από το χυμό που προσλαμβάνουν οι μέλισσες με την μεσολάβηση κάποιων εντόμων που παρασιτούν στα φυτά -στη συγκεκριμένη περίπτωση πρόκειται για το παράσιτο physokermes hemicryphus που βρίσκεται στα έλατα. Το μέλι αυτό ξεχωρίζει για το κεχριμπαρένιο χρώμα του και για το γεγονός ότι δεν κρυσταλλώνει ποτέ, καθώς η περιεκτικότητά του σε σάκχαρα είναι μικρότερη απ’ ό,τι σε άλλους τύπους μελιού.

Άλλα γνωστά είδη μελιού είναι το θυμαρίσιο, το πευκόμελο, το μέλι εσπεριδοειδών, από ερείκη και κουμαριά, μέλι καστανιάς, βαμβακιού, ηλίανθου, ακακίας και ανθόμελο.

Το μέλι από τα εσπεριδοειδή είναι ανοιχτόχρωμο και πιό διάφανο με διακριτική γεύση, η “βανίλια” έχει κεχριμπαρένιο χρώμα και δεν κρυσταλώνει ποτέ (μιά και έχει λιγότερα ζάχαρα από τα άλλα μέλια) και το πευκόμελο είναι, εκτός από το μεγαλύτερο σε παραγωγή στην Ελλάδα, σκουρότερο σε χρώμα και εντονότερο σε γεύση.

Βιολογικό μέλι είναι αυτό που συλλέγεται από μελισσοσμήνη που τρυγούν ελεύθερα σε λιβάδια αυτοφυή και όχι αγρούς εντατικής καλλιέργειας που χρησιμοποιούν φυτοφάρμακα. Τότε, κανένα πρόσθετο υλικό δεν προστίθεται ούτε στις κερήθρες ούτε στο μέλι αλλά ούτε και στη τροφή των μελισσών. Στην Ελλάδα βγαίνει δύσκολα και σε μικρές ποσότητες, λόγω της γεωμορφολογικής ποικιλομορφίας της χώρας.

Παράγωγα

Πρόπολη. Οι μέλισσες τη χρησιμοποιούν για να σφραγίσουν οπές της κυψέλης ή να μικρίνουν την εισοδό της για να προστατευτούν από εχθρούς. Η βασική χρήση της όμως είναι η κάλυψη όλων των εσωτερικών επιφανειών της κυψέλης για λόγους “απολύμανσης”.

Γύρη. Πολυβιταμινούχο σκεύασμα. Συλλεγμένο από τις μέλισσες για να χρησιμοποιηθεί στην εκτροφή των νεαρών μελισσών. Οι πρωτεϊνες του μελισσιού. Η μέγιστη ημερήσια δόση για τον άνθρωπο είναι μια κουταλιά της σούπας, αρχίζοντας από μικρότερες δόσεις. Για αυτούς που ταλαιπωρούνται από ανοιξιάτικες αλλεργίες, πιθανά η χρήση της (με μέτρο πάντα) να αποτελεί μια καλή προσπάθεια επίλυσης του προβλήματος. Καλό είναι βέβαια να καταναλώνουν γύρη της ευρύτερης περιοχής της κατοικίας τους, μιας και η γύρη των κοντινών φυτών στον τόπο διαμονής τους, δημιουργεί τα προβλήματά τους.

Ο βασιλικός πολτός είναι η υπερτροφή που παράγεται σε απειροελάχιστες ποσότητες στους υποφαρυγγικούς αδένες των μελισσών και χαρίζουν στον άνθρωπο ευεξία και χαρά! Τα λιπαρά οξέα του βοηθούν στην αντιμετώπιση των ρευματισμών, της αρθρίτιδας, μειώνουν την πίεση του αίματος, χτίζουν γερότερο τον οργανισμό και ενισχύουν το ανοσιοπητικό μας σύστημα, την σωματική αντοχή και τη πνευματική διαύγεια.

Κρυστάλλωση
Το μέλι έχει την τάση να κρυσταλλώνει. Στην αρχή σχηματίζονται κρύσταλλοι στον πυθμένα και τα τοιχώματα του δοχείου. Διαρκώς προστίθενται νέοι κρύσταλλοι οι οποίοι δίνουν γενικά μια όχι ευχάριστη εικόνα στο μέλι. Η κρυστάλλωση επίσης το κάνει δύσχρηστο. Το κρυσταλλωμένο μέλι δεν χάνει τις ιδιότητές του. Με την κρυστάλλωση όμως δημιουργείται μια άνιση κατανομή της υγρασίας με αποτέλεσμα το μη κρυσταλλωμένο μέλι να έχει περισσότερη υγρασία (πάνω από 20-21%) και να οδηγεί σε έναρξη των ζυμώσεων.

Έχουν γίνει διάφορες προσπάθειες για την πρόβλεψη του χρόνου έναρξης της κρυστάλλωσης. Πιο ικανοποιητική θεωρείται ο λόγος γλυκόζης/νερού. Συνήθως τα ανθόμελα κρυσταλλώνουν σε μερικές εβδομάδες, το πευκόμελο σε μερικούς μήνες, ενώ υπάρχουν και αρκετά είδη, όπως το μέλι της ακακίας, που χρειάζεται χρόνια για να κρυσταλλώσει.

Η κρυστάλλωση των γλυκαντικών ουσιών είναι χαρακτηριστικό του ανθόμελου και δηλώνει αγνότητα. Πρόκειται για μια φυσική διαδικασία που σχετίζεται με την αναλογία φρουκτόζης και γλυκόζης στη σύνθεσή του.

Τα μέλια που «ζαχαρώνουν» γρήγορα (1-3 μήνες) είναι της πορτοκαλιάς, του βαμβακιού, της ερείκης και του ηλίανθου, μεγαλύτερο χρόνο (8-18 μήνες) χρειάζονται της καστανιάς και του θυμαριού, ενώ της ελάτης και το πευκόμελο δεν κρυσταλλώνουν, λόγω της χαμηλής περιεκτικότητάς τους σε γλυκόζη.
Για να ρευστοποιήσουμε το μέλι, αρκεί να το λιώσουμε σε μπεν μαρί, σε θερμοκρασία που δεν θα υπερβαίνει τους 45-50° C. Η σωστή διατήρησή του επιβάλλει την αποθήκευσή του σε γυάλινο ή μεταλλικό δοχείο, εκτός ψυγείου, σε χώρο δροσερό και σκοτεινό.

Για την προσωρινή αποφυγή κρυσταλλοποίησης χρησιμοποιούνται διάφοροι μέθοδοι όπως η λεπτοκρυσταλλοποίηση. Οι περισσότερες μέθοδοι ενδείκνυνται για πολύ μεγάλες ποσότητες καθώς χρειάζονται ακριβά μηχανήματα και χρησιμοποιούνται μόνο από εταιρείες. Άλλη μέθοδος είναι η ανάμιξη διαφόρων ειδών μελιού που κρυσταλλώνει γρήγορα με είδη που αργούν να κρυσταλλώσουν.

Μέση διατροφική αξία ελληνικών ανθόμελων σύμφωνα με το Εργαστήριο Μελισσοκομίας του ΑΠΘ

Συσκευασία μελιού
Η γυάλινη συσκευασία είναι καλή γιατί το γυαλί είναι ουδέτερο υλικό και δεν αντιδρά με το μέλι ώστε να αλλοιώσει την ποιότητα του. Παράλληλα ο καταναλωτής βλέπει τι αγοράζει (χρώμα, ρευστότητα, κρυστάλλωση, καθαροτητα). Η τενεκεδένια συσκευασία βοηθάει περισσότερο στη διατήρηση της βιολογικής αξίας του μελιού γιατί δεν επηρεάζεται σημαντικά η βακτηριοστατική δράση του μελιού. Τα πλαστικά βάζα που δεν αναγράφουν την ένδειξη “για τρόφιμα” είναι ακατάλληλα και πρέπει να αποφεύγονται.

Η διατροφική του αξία
Είναι πλούσιο σε υδατάνθρακες (γλυκόζη και φρουκτόζη), ενώ περιέχει πρωτεΐνες, βιταμίνες του συμπλέγματος Β, αμινοξέα, ένζυμα, ιχνοστοιχεία (ασβέστιο, χαλκό, σίδηρο, μαγνήσιο, φώσφορο, κάλιο, ψευδάργυρο) και νερό. Όσον αφορά τη θερμιδική του αξία, μία κουταλιά, που ισοδυναμεί με περίπου 21 γρ., δίνει 64 θερμίδες, ενώ η αντίστοιχη ποσότητα ζάχαρης έχει 84 θερμίδες. Σε κάθε περίπτωση, οι ειδικοί συμβουλεύουν να προτιμούμε το μέλι αντί για τη ζάχαρη.

Επίδραση του μελιού στην υγεία μας
Το μέλι είναι:

– Ιαματικό: Η θεραπευτική του δράση οφείλεται στην πλούσια περιεκτικότητά του σε φλαβονοειδή και φαινολικό οξύ. Έρευνα έχει δείξει ότι η ημερήσια κατανάλωση μελιού μειώνει τη διάρκεια του κοινού κρυολογήματος κατά δύο 24ωρα.

*Το μέλι έχει αντισηπτικές ιδιότητες, αυξάνει το ρυθμό λειτουργίας της καρδιάς, μειώνει προβλήματος έλκους και γενικά συμβάλλει στη καλή λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού.
* Η κατανάλωση μελιού βοηθάει στη γρηγορότερη αποκατάσταση της υγείας σε περιπτώσεις αναιμίας λόγω του σιδήρου που περιέχει.
* Το μέλι βοηθά σημαντικά στο ταχύτερο μεταβολισμό του οινοπνεύματος με αποτέλεσμα να απαλλάσσεται κανείς γρηγορότερα από την κατάσταση μέθης.
* Το μέλι έχει υψηλή περιεκτικότητα σε χολίνη που βοηθά ιδιαίτερα άτομα που λόγω της καθιστικής εργασίας υποφέρουν από δυσκοιλιότητα.
– Επουλωτικό: Έχει διαπιστωθεί ότι επιταχύνει την επούλωση των πληγών, ενώ δεν ευνοεί την ανάπτυξη μικροοργανισμών. Η ιδιότητα αυτή αποδίδεται στο γεγονός ότι είναι υγροσκοπικό, δηλαδή «ρουφάει» την υγρασία από τα μικρόβια, με αποτέλεσμα να τα αφυδατώνει και να τα σκοτώνει.
-Τονωτικό: Περιέχει απλούς υδατάνθρακες (γλυκόζη, φρουκτόζη), που παρέχουν άμεσα ενέργεια στον οργανισμό μας, ενώ παράλληλα ωφελούν τη μνήμη.
– Αφροδισιακό: Επειδή είναι πλούσιο σε αντιοξειδωτικά στοιχεία, τα οποία συμβάλλουν στην καλή κυκλοφορία του αίματος, θεωρείται τροφή που αυξάνει την ερωτική επιθυμία. Τα καρύδια με μέλι, άλλωστε, έχουν τη φήμη του καλύτερου αφροδισιακού.
– Καλλυντικό: Λόγω της υψηλής θρεπτικής του αξίας και της ιδιότητάς του να απορροφά και να διατηρεί νερό στα μόριά του, το μέλι θεωρείται εξαιρετική τροφή για το δέρμα και ειδικά για τις ξηρές και αφυδατωμένες επιδερμίδες. Επιπλέον, τα αντιοξειδωτικά του συστατικά καταπολεμούν τις ελεύθερες ρίζες, οι οποίες, μεταξύ άλλων, ευθύνονται για την πρόωρη γήρανση.

*Όσοι υποφέρουν από διαπιστωμένη αλλεργία σε διάφορα είδη γύρης, θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί με το ανθόμελο.

Το μέλι στην κουζίνα
Εκτός από την παρασκευή γλυκών, το μέλι χρησιμοποιείται και στη μαγειρική και συνηθέστερα σε σάλτσες για κρέατα και θαλασσινά ή σε ντρέσινγκ για σαλάτες (π.χ. μαζί με μουστάρδα ή πορτοκάλι). Χρησιμοποιείται, επίσης, στα οινοπνευματώδη ποτά, όπως στο ρακόμελο.

Απαγόρευση για τα βρέφη
Οι παιδίατροι απαγορεύουν την κατανάλωσή του από βρέφη που δεν έχουν συμπληρώσει τον πρώτο χρόνο ζωής τους, διότι υπάρχει ο κίνδυνος να πάθουν αλλαντίαση, μια τοξική δηλητηρίαση που οφείλεται σε ένα βακτήριο στο μέλι. Το βακτήριο αυτό αναπτύσσεται στο ανώριμο ακόμη γαστρεντερικό σύστημα του μωρού και αν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο.

Πως το χρησιμοποιούσαν οι παλιοί;

Κρυολόγημα: Για τον βήχα φτιάχνουμε φυσικό αντιμικροβιακό σιρόπι με λεμόνι και μέλι, που μαλακώνει τον λαιμό και σταματά το ενοχλητικό γαργάλημα. Σε ένα κατσαρολάκι με λίγο νερό, βράζουμε ένα λεμόνι με τη φλούδα του για περίπου 5΄. Κατόπιν, το βγάζουμε, το κόβουμε στη μέση και το στύβουμε. Όσο είναι ακόμα ζεστό, διαλύουμε στον χυμό του 3 κουταλιές μέλι, ανακατεύουμε καλά και το πίνουμε σε 2 δόσεις μέσα στην ημέρα.
Δυνατά και λαμπερά μαλλιά: Σε 4 φλιτζάνια ζεστό νερό, διαλύουμε 1 φλιτζανάκι μέλι και αφού λουστούμε κανονικά με το σαμπουάν μας και στεγνώσουμε ελαφρά τα μαλλιά με μια πετσέτα, απλώνουμε πάνω τους το διάλυμα του μελιού. Το αφήνουμε να δράσει για 10-15΄ και κατόπιν ξεβγάζουμε με άφθονο νερό. Επαναλαμβάνουμε ύστερα από κάθε λούσιμο για όσο διάστημα χρειαστεί.

Πηγές:
– Μελισσοκομία: Επιστήμη και Εφαρμογή, Μιχαήλ Δ. Υφαντίδης, Θεσσαλονίκη 1987.
– Έντυπο του μηνιαίου περιοδικού “Μελισσοκομική Επιθεώρηση” Κείμενο: Θρασυβούλου Ανδρέας Αναπληρωτής Καθηγητής του Εργαστηρίου Μελισσοκομίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
– Πρόπολη – Το θαύμα των μελισσών, Θανάσης Μπίκος, Γεωπόνος, εκδόσεις Ψύχαλος

[Total: 0   Average: 0/5]