Η κινηματογραφική Ιφιγένεια του Μιχάλη Κακογιάννη

Του Αντρέα Καρακούση

ifi1
Κώστας Καζάκος

Ο τραγικός μύθος του Ευριπίδη είναι, βεβαίως, πολύ γνωστός. Η ταινία Ιφιγένεια είναι η μεταφορά αυτού του μύθου στην κινηματογραφική οθόνη από τον μεγάλο σκηνοθέτη Μιχάλη Κακογιάννη. Αλλά παρότι πρόκειται για ένα οπτικοακουστικό δημιούργημα που δίνει τη δυνατότητα για σημαντικές παρεμβάσεις στην όλη δομή του Ευριπιδικού έργου, η ταινία ακολουθεί σε γενικές γραμμές τον αρχαίο μύθο και βασίζεται στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι, έργο του μεγάλου ποιητή της αρχαιότητας.

Οι θρυλικές συμμετοχές

Το επικών διαστάσεων αυτό φιλμ γυρίστηκε το 1977 σε μια σειρά ιδιαίτερων ελληνικών τοπίων και τότε είχαν την τύχη να ερμηνεύσουν τους φοβερά δυναμικούς ρόλους του οι μεγάλοι μας ηθοποιοί Ειρήνη Παππά – που ενσάρκωσε την εκρηκτική Κλυταιμνήστρα – και ο Κώστας Καζάκος που ενσάρκωσε τον θρυλικό Αγαμέμνονα, καθώς και η νεαρή, τότε, Τατιάνα Παπαμόσχου που ο μεγάλος μας σκηνοθέτης της εμπιστεύτηκε τον εύθραυστο ρόλο της ανυπεράσπιστης Ιφιγένειας.. κόρης του Βασιλιά των Μυκηνών και της Κλυταιμνήστρας.
Αλλά σημαντικούς ρόλους είχαν επίσης και ο Κώστας Καρράς (ως Μενέλαος) αλλά και ο Πάνος Μιχαλόπουλος (ως Αχιλλέας). Η ταινία μάλιστα κατέκτησε τρία βραβεία στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης ενώ ήταν, επίσης, υποψήφια και για Όσκαρ αλλά και για Χρυσό Φοίνικα.
Το δε σενάριο είναι του ίδιου του σκηνοθέτη ενώ τα σκηνικά και τα κοστούμια είναι του σημαντικότατου σκηνογράφου Διονύση Φωτόπουλου. Την καταπληκτική μουσική υπογράφει ο μουσικοσυνθέτης Μίκης Θεοδωράκης και τη διεύθυνση φωτογραφίας είχε αναλάβει ο Γιώργος Αρβανίτης.

ifi4
Ειρήνη Παππά

Το βάρος της ηγετικής ευθύνης συνθλίβει τα πατρικά αισθήματα..

Τα ελληνικά πλοία βρίσκονται αγκυροβολημένα στην Αυλίδα γιατί η νηνεμία δεν τους επιτρέπει να σαλπάρουν για την Τροία. Και τότε ο Μάντης Κάλχας προμηνύει ότι οι θεοί θα στείλουν άμεσα άνεμο στα πανιά τους μόνον αν ο Αγαμέμνονας θυσιάσει την κόρη του Ιφιγένεια.
Τότε, υπό το βάρος αυτής της μαντικής προτροπής, ο σιδερένιος βασιλιάς των Μυκηνών που έχει και την ευθύνη για το στράτευμα.. αναγκάζεται να καλέσει την κόρη του από το Άργος με τη δικαιολογία ότι πρόκειται να την παντρέψει με τον Αχιλλέα. Η πορεία προς το θάνατο έχει μόλις ξεκινήσει..
Ο ρόλος του πατέρα συνθλίβεται κάτω από τα σανδάλια των μυρίων πολεμιστών που περιμένουν να φύγουν για την Τροία. Ο στρατός διψά να πάρει εκδίκηση από τους Τρώες και από τον Πάρη που έκλεψε την Ελένη (την πανέμορφη γυναίκα του αδελφού του Αγαμέμνονα.. Μενέλαου) αλλά και για να πλιατσικολογήσει την Τροία.

Και τίποτα δεν είναι ικανό να τον σταματήσει από αυτή την αρπακτική θέληση! Ούτε το γεγονός ότι ο Βασιλιάς τους καλείται να δει το παιδί του να αφανίζεται ώστε να φυσήξει ούριος άνεμος..
Τελικά, η Ιφιγένεια καταφτάνει, μετά την πρόσκληση, μαζί με τη μητέρα της Κλυταιμνήστρα.. η οποία, όμως, στο μεταξύ, μαθαίνει ότι ο Αγαμέμνονας σκοπεύει να θυσιάσει την κόρη του στους θεούς. Η απόφαση του ανδρός της την παραλύει και προσπαθεί εντελώς μάταια να τον μεταπείσει να μην πράξει το φοβερό αυτό έργο..
Αργότερα μάλιστα η μικρή Ιφιγένεια – όταν μαθαίνει τι φοβερό σχεδιάζει ο πατέρας της – δραπετεύει! Μα, τελικά, συλλαμβάνεται και οδηγείται στο στρατόπεδο ξανά.. – Όταν, μάλιστα, βρίσκεται εκεί, κάνει μια απέλπιδα προσπάθεια να μεταπείσει τον πατέρα της να μην την οδηγήσει στην τρομερή αυτή θυσία για χάρη του στρατού.

ifi3
Τατιάνα Παπαμόσχου

Η παιδική αθωότητα της Τατιάνας Παπαμόσχου νικά τις μεγάλες ερμηνείες

Η πολύ μικρή, τότε, Τατιάνα Παπαμόσχου παρότι δεν ήταν φτασμένη ηθοποιός και παρότι η ερμηνεία της σε μερικά σημεία έχει κάτι το τραχύ και το άπειρο.. καταφέρνει, με θαυμαστό τρόπο να ενσαρκώσει το ρόλο! Άλλωστε, η συγκεκριμένη ερμηνεία ήταν καθαρά μια πρόθεση του Μιχάλη Κακογιάννη ο οποίος είχε ξεχωρίσει την μικρή Τατιάνα λόγω της ιδιαίτερης «ελαφίσιας” μορφής της, όπως είχε πει σε συνέντευξή του. Εμφάνιση που έκλεψε το ρόλο από μια σειρά πιο πεπειραμένες και φημισμένες ηθοποιούς.

Η ιερατική Ειρήνη Παππά και ο αξεπέραστος Κώστας Καζάκος

Απόλυτα ώριμη και φοβερά εκφραστική είναι φυσικά και η ερμηνεία της Ειρήνης Παππά που ξεδιπλώνει με έναν δραματικότατο και ιερατικό τρόπο την αγωνία της μάνας για τη ζωή του παιδιού της!
Αλλά το ίδιο ισχύει και για τον Κώστα Καζάκο που σε αυτή την ταινία… υποψιαζόμαστε πως είναι καλύτερος από ποτέ και από όλες τις εμφανίσεις του στο βάθρο της Εβδόμης Τέχνης! Πραγματικά μοναδικός και ανεπανάληπτος!
Ο Κώστας Καζάκος καταφέρνει να ενσαρκώσει με τέλειο τρόπο τον ηγέτη εκείνον που φέρει πάνω στην πλάτη του την ολοκληρωτική ευθύνη για τη μοίρα και την τιμή του στρατού και της χώρας και τελικά ενσαρκώνει συγκινητικά και σπαρακτικά το συναίσθημα της αγωνίας αλλά ταυτόχρονα και της λύπης του πατέρα για το ατιμωτικό και αποτρόπαιο έργο όπως είναι η θυσία της κόρης από τον ίδιο…

Η πορεία προς το τέλος

Βέβαια, ο Αγαμέμνονας, από ένα σημείο και μετά, μετανιώνει για την απόφαση περί θυσίας της Ιφιγένειας αλλά είναι πολύ αργά διότι ο χρησμός του Μάντη Κάλχα έχει διαρρεύσει και όσο και αν ο Μυκηναίος Βασιλιάς επιχειρεί να διασώσει, έστω και την τελευταία στιγμή, την κόρη του, ο στρατός, με επικεφαλής τον ραδιούργο Οδυσσέα, ζητά επιτακτικά.. να θυσιαστεί η μικρή για να σαλπάρουν τα πλοία από την Αυλίδα.
Ο Αγαμέμνονας είναι πια δέσμιος της ηγετικής του θέσης και της τυφλής θέλησης του στρατιωτικού πλήθους… – Η συλλογική παρουσία (στρατός) και η συλλογική θέληση (για τη νίκη των Ελλήνων και την αποκατάσταση της τιμής του Μενελάου του οποίου τη γυναίκα έκλεψε ο Πάρης) ποδοπατά κυριολεκτικά.. τα πατρικά ένστικτα του Αγαμέμνονος.
Και όσο και αν τα ένστικτα αυτά δε κάμπτονται σε επίπεδο συναισθηματικό.. η πίεση του στρατού, που μανιασμένος θέλει να φύγει για την Τροία, είναι τέτοια που κανείς θνητός πια δε μπορεί να αντισταθεί…

ifi2
Μιχάλης Κακογιάννης

Περήφανη πορεία προς την ανυπαρξία

Στο τέλος, η Ιφιγένεια καταλαβαίνει ότι δεν έχει κανένα τρόπο πια να αντισταθεί και τότε παραμερίζει ακόμα και τον Αχιλλέα που έχει έρθει για να την υπερασπίσει. Και.. τραβά μπροστά προς τη θυσία! Υποτάσσεται στην πολεμική μανία των στρατιωτών αλλά αψηφά, έτσι, το φόβο του θανάτου και κουρελιάζει το ιδεολογικό υπόβαθρο του στρατού. Ενός στρατού που μοιάζει πια εντελώς γυμνός μπροστά στην τόλμη της. Μια τόλμη που ξεσκεπάζει στεγνά τον πολεμόχαρο, βάρβαρο και πλιατσικαδόρικο σχεδιασμό του για την κατάκτηση της Τροίας. Αυτό θέλει να τονίσει η ταινία!
Το πώς οι μάζες εφορμούν και καταπατούν ακόμα και την ανθρώπινη ζωή.. για να ικανοποιήσουν τα άγρια ένστικτά τους. Και όπως στην πολιτική ζωή.. θύμα είναι η αλήθεια και οι αγνές προσπάθειες.. έτσι και εδώ.. θύμα είναι μια αθώα παιδική ψυχή που δεν γνωρίζει από πόλεμο και από μανία για πλούτο.
Έτσι, όλο το έργο γίνεται μια βαθιά διαμαρτυρία κατά του πολέμου.. χωρίς, μάλιστα, να φανεί πουθενά έστω και μια σταγόνα αίματος! Το έργο κλείνει με μια συγκινητικότατη σκηνή, βαθιά πικρή.. βαθιά απελπισμένη. Η Ιφιγένεια φτάνει με βήμα γοργό στην κορυφή του βωμού μα κάποια στιγμή δειλιάζει και πάει να γυρίσει πίσω.
Όμως, εκεί, ο Μάντης Κάλχας, μαυροντυμένος, σιωπηλός και υπομονετικός.. την αρπάζει για να την οδηγήσει στο βασίλειο των νεκρών. Ο Αγαμέμνονας τότε τρέχει – αφού κατάλαβε τι φοβερή πράξη εξετέλεσε – και προσπαθεί να την πάρει από τα χέρια του Κάλχα.. αλλά δεν θα καταφέρει τίποτα.
Η κινηματογραφική ΄΄Ιφιγένεια΄΄ είναι μια κορυφαία ταινία, κορυφαία σε παγκόσμιο επίπεδο. Έχουμε την σπάνια τύχη να είναι ελληνική.

ifi6

[Total: 5    Average: 3.4/5]