Η Αυγή του Ιταλικού Σινεμά: Ιστορίες έρωτα και πολέμου

 Το ψευδοιστορικό έπος κατακλύζει τις ιταλικές αίθουσες

Τα νατουραλιστικά μελοδράματα πρωταγωνιστούν με το ερωτικό τους πάθος στη μεγάλη οθόνη

Βερισμός, ο προάγγελος του Νεορεαλιστικού Κινηματογράφου

Του Αντρέα Καρακούση

Το Σινεμά ανακαλύφθηκε στη Γαλλία και ύστερα – όταν άρχισε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος – ρίζωσε στις Ηνωμένες πολιτείες Αμερικής. Μεγάλοι δημιουργοί της πρώιμης περιόδου του κινηματογράφου, έθεσαν τα θεμέλια της νέας τέχνης που λίγο-λίγο άρχισε να γοητεύει το κοινό και κυρίως να το παθιάζει.

Εν τω μεταξύ, όμως, διάφοροι εκπαιδευόμενοι οπερατέρ της εταιρείας του Λιμιέρ, διασκορπίστηκαν στα πέρατα της Ευρωπαϊκής ηπείρου και άρχισαν να κινηματογραφούν διάφορα γεγονότα που συνέβαιναν. Με αυτό τον τρόπο, το σινεμά μεταλαμπαδεύτηκε σε αρκετές ευρωπαϊκός χώρες και πρώτος σταθμός ήταν η Ιταλία..

Και αν ως τότε το σινεμά το όριζαν ταινίες όπως “Το Ταξίδι στη Σελήνη”, “Η γέννηση ενός Έθνους” και η “Μισαλλοδοξία”, τι ήταν αυτό που προσέφερε η ιταλική παραγωγή; Το κλασικό ρωμαϊκό παρελθόν άγγιζε βαθιά τους Ιταλούς και τους δημιουργούσε πολύ μεγάλη υπερηφάνεια. Γι’αυτό και οι πρώτες ιταλικές παραγωγές βασίστηκαν πάνω στην ρωμαϊκή ιστορία. Ο καρπός δεν άργησε να παραχθεί: Ο Αλμπερίνι γυρίζει το 1905 την “Άλωση της Ρώμης” και ταυτόχρονα ξεφυτρώνουν οι πρώτες εταιρίες παραγωγής, όπως για παράδειγμα η Cines στη Ρώμη..

Με τη δε “Άλωση της Ρώμης” ξεκινά η μανία να γυρίζονται συνέχεια ιστορικές ταινίες που η ιστορία του κινηματογράφου τις αποκαλεί σήμερα, ψευδοιστορικά έπη.. – Και γυρίστηκαν πάρα πολλές τέτοιες! Αλλά η κορυφαία του είδους έμελλε να είναι “Η Πτώση της Τροίας”, μια ταινία του 1910 που σκηνοθέτησε ο Παστρόνε και η οποία βασιζόταν σε ένα καθαρά ελληνικό-Ομηρικό θέμα. Πράγμα που δεν ήταν καθόλου περίεργο! Είναι γνωστό ότι οι Ρωμαίοι επηρεάστηκαν βαθιά από την αρχαία Ελλάδα. Από το σινεμά αυτό λοιπόν, δεν θα μπορούσαν να λείψουν τα αρχαία ελληνικά θέματα..

Όμως, επειδή ο ρωμαϊκός πολιτισμός ήταν πιο οικείος στους Ιταλούς και τόνιζε την ιταλική εθνική υπερηφάνεια, το 1912 γυρίζεται η ταινία “Οι τελευταίες μέρες της Πομπηίας” του Μάτζι που ακόμα και η γενέτειρα του κινηματογράφου, η πρωτοπόρα Γαλλία.. την υποδέχτηκε ως ένα σημαντικότατο αριστούργημα!
Στο δε σύντομο χώρο που έχουμε εδώ, θα αρκεστούμε να αναφέρουμε μόνο ακόμα δύο ιστορικές ταινίες: Η μία είναι η “Οδύσσεια” (φιλμ που βασίστηκε πάνω στις πασίγνωστες περιπέτειες του Οδυσσέα) καθώς και η ταινία “Καμπίρια” (Του Παστρόνε) που – έστω και αν είναι λίγο δύσκολο να το φανταστεί κανείς – θάμπωσε ακόμα και τον μεγαλοφυή σκηνοθέτη Ντέιβιντ Γκρίφιθ! Και όχι εντελώς τυχαία μια και η “Καμπίρια” είναι για το ιταλικό σινεμά ό,τι είναι η “Μισαλλοδοξία” του Γκρίφιθ για το αμερικανικό σινεμά και το νεογέννητο Hollywood..

cine italy2

Ιταλία, όμως, δε σημαίνει μόνο μεγάλη επίδειξη δύναμης! Σημαίνει και καταλυτική κυριαρχία του έρωτα και του πάθους, σαν βασικού στοιχείου της ανθρώπινης ύπαρξης! Είναι ακριβώς σε αυτή τη χώρα που πάνω στον πόλεμο, θα κυριαρχούσε τελικά ο έρωτας! Έτσι, όταν το ψευδοιστορικό έπος κούρασε, η ιταλική παραγωγή επένδυσε σε δραματικές ταινίες – κοσμικά δράματα που ανεδείκνυαν κάτι στο οποίο ως τότε το σινεμά δεν είχε εστιάσει την προσοχή του! Οι Γάλλοι θα το περιέγραφαν με την πασίγνωστη φράση “Cherchez la femme”.. ενώ οι Ιταλοί, με το γνωστό τους πάθος για την αξία του έρωτα, θα το εξέφραζαν με μία μικρή φράση.. “Donna muta”.. δηλαδή ασταθής γυναίκα, ασταθής και μοιραία γυναίκα…

Όμως, σημασία δεν έχουν οι λέξεις! Σημασία έχει ότι γυρίστηκε – με βάση διάφορα μελοδραματικά σενάρια – μία σειρά ταινιών που προέβαλλε τη συναισθηματική ζωή γυναικών που ανήκαν στη μεγαλοαστική τάξη της εποχής και που προκαλούν δυστυχία στους άνδρες, αφού φυσικά τους γοητεύσουν πρώτα απόλυτα με ένα ακαταμάχητο βλέμμα. Διάφοροι τίτλοι ταινιών, είναι ενδεικτικοί: “Η αγάπη μου δεν πεθαίνει”, “Μην εμπιστεύεστε τους άνδρες σας”, “Η Φωτιά” και τους γυναικείους ρόλους ενσάρκωσαν μερικές ιταλίδες καλλονές εντονότατης εξωτερικής ομορφιάς, οι λεγόμενες “ιταλίδες ντίβες”- όπως η Lyda Borelli –  που μάλιστα πληρώνονταν αδρά για να καταγραφεί η βαθιά τους γοητεία πάνω στη μεγάλη οθόνη!

Η δε κυριαρχία αυτών των εξαίσιων γυναικών, συνδεόταν και με ένα οικονομικό κίνητρο της παραγωγής: Να προβληθεί ο ηθοποιός του σινεμά – ο οποίος μέχρι τότε ήταν σχετικά ανώνυμος (με εξαίρεση τους κωμικούς ηθοποιούς) – ώστε να προσελκυθεί πολύ περισσότερο το ενδιαφέρον του κοινού. Αλλά υπήρχε και ένα κοινωνικό αίτιο ύπαρξης αυτών των ταινιών: Η γυναίκα θα έπαυε να περιορίζεται στους ρόλους που της αναλογούσαν ως τότε και που δεν ήταν άλλοι από το ρόλο της παρθένας, της μητέρας ή της πόρνης. Η μοιραία γυναίκα θα καταπατούσε και θα συνέθλιβε με την ακαταμάχητη γοητεία της τη διαχρονική αντρική – πατριαρχική κυριαρχία πάνω στον παγκόσμιο πολιτισμό… – Και έστω και αν ο “ντιβισμός” παρήκμασε κατά το 1920, η γυναίκα “εξασφάλισε” μία μόνιμη θέση στο όχημα που έφερε πάνω του τον παγκόσμιο κινηματογράφο..

lyda-borelli

Μάλιστα, οι νατουραλιστικές αυτές ταινίες – που ανήκουν, όπως είπαμε, στο εφήμερο καλλιτεχνικό ρεύμα του “ντιβισμού” (Από την ιταλική λέξη ντίβα που σημαίνει θεά.. δηλαδή θεϊκή γυναίκα) πολλές φορές μπορούσαν να γίνουν αρκετά σκανδαλιστικές για τα μάτια, αλλά κυρίως για τα ήθη της εποχής! Και ακριβώς αυτό το αποδεικνύει η ταινία “Απατηλή γοητεία” του σκηνοθέτη Μπραγκάλια, ένα φιλμ του 1916 που εστίαζε στο να καταδικάσει τις απαγορεύσεις που αφορούσαν το γυναικείο κορμί! Η γυναίκα, πλέον, αποδείκνυε την καταλυτική της αξία και μέσα από τη νέα τέχνη.. και το έκανε πολύ νωρίς: Τα πρώτα χρόνια του εικοστού αιώνα και με όχημα μια χώρα που έδινε μεγάλο βάρος στο ερωτικό συναίσθημα και στα πάθη, φωτεινά και χαρούμενα ή σκοτεινά και επικίνδυνα…

Μάλιστα, αυτό το φιλμ, θεωρείται και η πρώτη φουτουριστική ταινία του κινηματογράφου διότι περιέχει, όπως παρατήρησαν διάφοροι μελετητές, κάποια εξπρεσιονιστικά στοιχεία – στο ύφος της και στο σκηνικό της – που την κάνουν να στρέφεται προς το μέλλον. Βέβαια, ο Φουτουρισμός, μια ιταλική προσφορά στις αισθητικές θεωρίες του εικοστού αιώνα που προετοίμασε ακόμα και την άνοδο του φασισμού και του μιλιταρισμού ως ένα βαθμό, είναι μία θεωρία αρκετά σύνθετη για να περιγραφεί με δύο λέξεις..  Γι’αυτό ας αρκεστούμε στο να τονίσουμε ότι η ταινία “Απατηλή γοητεία” περιείχε αυτά τα εξπρεσιονιστικά στοιχεία.. στοιχεία που την οδηγούσαν πέρα, πολύ πέρα από το νατουραλισμό.. και ακόμα ότι – αργότερα – ο φουτουρισμός θα επηρέαζε πάρα πολύ το ιταλικό σινεμά…

Και μια και αναφερθήκαμε πριν στη μεγάλη διαμάχη του έρωτα με τον πόλεμο, θα πρέπει να καταγραφεί το “σουρεαλιστικό γεγονός” ότι αυτές οι ταινίες δεν γυρίζονταν σε μια οποιαδήποτε εποχή, αλλά σε μία εποχή που η Ευρώπη βρισκόταν κάτω από τη μπότα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, την εποχή που σπάραζε μέσα στα ερείπια, την εποχή που θρηνούσε χιλιάδες, εκατομμύρια νεκρών, την εποχή που η εξαθλίωση κυριαρχούσε σε ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού στις χώρες που ενεπλάκησαν στο Μεγάλο Πόλεμο..

AlfredoGandolfi
Alfredo Gandolfi συνιδρυτής της Ambrosio Film

Δεν ήταν, όμως, μόνο ο Φουτουρισμός που επηρέασε το ιταλικό σινεμά. Και ένα άλλο αισθητικό κίνημα τον επηρέασε βαθιά. Το 1914 γυρίστηκε ένα φιλμ που λεγόταν “Χαμένοι στο σκοτάδι” και αυτό το σκηνοθέτησε ο Μαρτόλιο. Πρόκειται για μία ταινία που είναι επηρεασμένη από το Βερισμό. Διηγείται την ιστορία της αποπλάνησης μιας φτωχής κοπέλας από έναν πλούσιο Δούκα και είναι φοβερά σημαντικό φιλμ γιατί είναι η βάση πάνω στην οποία θα χτιστεί όλο το σύγχρονο ιταλικό σινεμά.. το σινεμά του κοινωνικού ρεαλισμού. Εκείνη την εποχή, ο Βερισμός θα θέσει τις βάσεις ώστε να πάρει σάρκα και οστά ο Νεορεαλισμός. Αλλά μέχρι να εμφανιστεί ο Νεορεαλισμός, ο Βερισμός θα αποτελέσει μια σκηνοθετική τάση που θα ανθίσει και θα κυριαρχήσει τη δεκαετία του΄30.. – Μάλιστα η άνθιση του Βερισμού θα επηρεάσει ακόμα και τον Γκρίφιθ και τον Πουντόβκιν που αμφότεροι θα γυρίσουν ορισμένα κοινωνικά δράματα εκείνη την εποχή.

Αλλά, γυρίζοντας στην ταινία – που δε σώζεται σήμερα – ο Μαρτόλιο δίνει μεγάλο βάρος στο αντιστικτικό μοντάζ εντυπώσεων έτσι ώστε να περιγράψει από τη μία πλευρά τον πλούτο και την αργόσχολη ζωή της αριστοκρατίας και από την άλλη την εξαθλίωση των λαϊκών τάξεων, τη ρέμπελη ζωή, τη μιζέρια και τον κοινωνικό απομονωτισμό, τις δεισιδαιμονίες και ακόμα και το “νενεκισμό” που δείχνουν οι χωρικοί και οι εργάτες απέναντι στην αριστοκρατία…
Επρόκειτο για την κυριαρχία σπουδαίων ρεαλιστικών, κοινωνικά ρεαλιστικών στοιχείων, που μαζί με την ιστορική ταινία και τα παθιασμένα φιλιά που έδιναν οι ιταλίδες ντίβες, συμπληρώνουν το πλήρες πάζλ του ιταλικού σινεμά.. – Ενός σινεμά που άρχισε να δημιουργείται για να δώσει στο μέλλον, πολύ σπουδαίες ταινίες..

Video: wikipedia – Ambrozio Film – Οι τελευταίες μέρες της Πομπηίας

Βασισμένο στην ιστορία του κινηματογράφου του Στάθη Βαλούκου και στο βιβλίο “Σχολές, κινήματα και είδη στον κινηματογράφο” του Vincent Pinel.
 

[Total: 1   Average: 2/5]