All that Jazz -Η ιστορία και η εξέλιξη

της Μαρίας Καλαφάτη

“Μουσική είναι η σιωπή ανάμεσα στις νότες” έχει πει ο Γάλλος μουσικός Claude Debussy, μία “σιωπή” που εκφράζει τα όνειρα και τους πόθους των δημιουργών. Η τζαζ, χωρίς να έχει πολιτική ταυτότητα, ήταν μια μουσική διαμαρτυρίας, και εξέφραζε πάντα την ελευθερία. Η γοητεία της δεν οφειλόταν μόνο στον ήχο της, αλλά και στο γεγονός ότι ενσάρκωνε τη νίκη της λαϊκής κουλτούρας πάνω στην κουλτούρα των λίγων. Έδωσε τη δυνατότητα σε ανθρώπους, που διαφορετικά θα ήταν καταδικασμένοι σε πολιτισμική ανυπαρξία, να διεκδικήσουν σοβαρά τη συμμετοχή τους στην τέχνη.

new orleans

Η τζαζ ξεκίνησε ως ένα μείγμα πολλών ειδών μουσικής, συνδυάζοντας στοιχεία από την Αφρική και τη Δυτική Ευρώπη. Οι ρίζες της βρίσκονται στη δεκαετία του 1880. Πιστεύεται ότι “γεννήθηκε” στη Νέα Ορλεάνη, από τους Κρεολούς, μία φυλή γαλλόφωνων και ισπανόφωνων μαύρων, με καταγωγή από τις Δυτικές Ινδίες.
Οι Κρεολοί ζούσαν στη Λουιζιάνα, κάτω από την κυριαρχία των Γάλλων και των Ισπανών έως το 1803, οπότε και έγιναν Αμερικανοί πολίτες κι εγκαταστάθηκαν στη Νέα Ορλεάνη. Υπερηφανεύονταν για τις κοινωνικές και πολιτιστικές τους αξίες, καθώς και για τις γνώσεις τους περί της δυτικοευρωπαϊκής μουσικής. Η διαφορετικότητά τους αυτή, τους κατέτασσε σε μια ανώτερη τάξη σε σχέση με τους υπόλοιπους μαύρους κι έτσι άνοιξαν γι’ αυτούς οι πόρτες της υψηλής κοινωνίας. Στη μουσική τους σημαντικότατο ρόλο είχε η ερμηνεία, γι’ αυτό και έπαιζαν κατά κανόνα στην Όπερα και σε κοινωνικές εκδηλώσεις.

Στη δυτική πλευρά της πόλης ζούσαν οι φτωχοί Αφροαμερικανοί. Η δική τους μουσική βασιζόταν σε πολύπλοκους ρυθμούς και αφηρημένες μουσικές κλίμακες που αναμιγνύονταν με διάφορα φωνητικά. Υπήρχε πολυφωνία και ο αυτοσχεδιασμός. Τα τραγούδια τους είχαν συνήθως πνευματικό χαρακτήρα ή τα τραγουδούσαν για να περάσει η ώρα όταν εργάζονταν σκληρά.
Το 1894 μια νέα νομοθετική μεταρρύθμιση διαχωρισμού λευκών και μαύρων εκτόπισε τους Κρεολούς στη δυτική πλευρά της Νέας Ορλεάνης, μαζί με τους φτωχούς μιγάδες. Εκεί, οι δύο πολιτισμοί και τα μουσικά τους είδη ήρθαν σε σύγκρουση, αναμείχθηκαν κι έτσι δημιουργήθηκε ένα νέο είδος μουσικής, η τζαζ.

 

τζαζ23
Η τζαζ γεννήθηκε στο σταυροδρόμι της ισπανικής, της γαλλικής και της αγγλοσαξονικής πολιτισμικής παράδοσης. Όλα αυτά τα μουσικά ιδιώματα αναμείχθηκαν και η μαύρη λαϊκή μουσική εξελίχθηκε μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, με την ανάπτυξη παράλληλα του μπλουζ τραγουδιού, αλλά και την εξέλιξη των περισσότερων θρησκευτικών σπιρίτσουαλς.

Με τον καιρό η τζαζ άλλαξε και νέες μορφές της αναπτύχθηκαν. Στο τέλος του 19ου αιώνα, το Ragtime και τα Blues ήταν η νέα μόδα. Το Ragtime ήταν κυρίως μουσική με συνοδεία πιάνου και με χαρακτηριστικό συγκοπτόμενο ρυθμό. Ο πιο διάσημος μουσικός του Ragtime θεωρείται ο Scott Joplin. Περίπου στα 1900, το Ragtime αφομοιώθηκε από ένα άλλο μουσικό είδος, το Tin Pan Alley. Αυτή η διαδικασία συνεχίστηκε σε όλη τη μετέπειτα εξέλιξη της τζαζ, δηλαδή κάποιο πρωτογενές είδος τζαζ να ενσωματώνεται στην βιομηχανία της ελαφριάς μουσικής.

Η Νέα Ορλεάνη ήταν πλέον η Μέκκα των νέων καλλιτεχνών και ήχων, που συμπεριλάμβαναν τα πάντα: Ragtime, εμβατήρια, ποπ, χορευτικά και μπλουζ. Η μουσική σκορπίστηκε στον Βορρά και στη Δύση, μέσω των μεταναστών και της δισκογραφίας. Οι μουσικοί της Νέας Ορλεάνης είχαν αρχίσει να περιοδεύουν σε ολόκληρη την Αμερική από πολύ νωρίς και σε κάθε τόπο αποτελούσαν ερέθισμα για τους ντόπιους μουσικούς, γεγονός που βοήθησε σημαντικά στην ανάπτυξη και εξέλιξη της τζαζ.

H ανάπτυξη της τζαζ μουσικής στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα δεν υπήρξε τυχαία, καθώς σε αυτή τη χρονική περίοδο σημειώθηκαν πολλές νέες τάσεις στη μουσική που προέρχονταν από τη λαϊκή βάση. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε το αγγλικό μιούζικ χολ που φθάνει στο απόγειο του το 1880, το γαλλικό καμπαρέ, καθώς και το ανδαλουσιανό φλαμένγκο που έκανε την εμφάνιση του περίπου το 1870 στην Ισπανία.

Τη δεκαετία του 1920, η τζαζ έπαψε να είναι μουσική αποκλειστικά για μαύρους. Υιοθετήθηκε από τους λευκούς και επέδρασε καθοριστικά στη μουσική τους.

Η ανακάλυψη του γραμμοφώνου συντέλεσε επίσης αποφασιστικά στην εξάπλωση του νέου μουσικού είδους. Ο πρώτος τζαζ δίσκος ηχογραφήθηκε το 1917 από την ορχήστρα Original Dixieland Jass Band. Παράλληλα, η μεγάλη αύξηση του έγχρωμου πληθυσμού στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις είχε ως αποτέλεσμα την εμφάνιση του αποκαλούμενου race record, δηλαδή του δίσκου γραμμοφώνου που προοριζόταν αποκλειστικά για το “μαύρο” κοινό, στον οποίο οφείλεται η βασική ακουστική πληροφόρηση για την πρώιμη τζαζ.

DIXILAND
Η ορχήστρα της Νέας Ορλεάνης Original Dixieland Jass Band, η πρώτη που ηχογράφησε τζαζ δίσκο το 1917.

Η εμφάνιση του ραδιοφώνου στις αρχές της δεκαετίας του 1920 είχε επίσης συμβολή στη διάδοση της τζαζ. Ο πρώτος ραδιοφωνικός σταθμός στην Αμερική ξεκίνησε να εκπέμπει το 1922 στο Πίτσμπουργκ. Στη δεκαετία του 1920 η τζαζ είχε πλέον διαμορφωθεί σε πανεθνικό αμερικανικό μουσικό ιδίωμα, ενώ στα τέλη της κάνουν την εμφάνισή τους και ευρωπαϊκά μουσικά συγκροτήματα.

Louis_Armstrong
Louis Armstrong

Ανάμεσα στους σημαντικότερους “πρωτεργάτες” της τζαζ ήταν ο Jo “king” Oliver, ο Louis Armstrong, ο Ferdinand “jelly roll” Morton και ο Duke Ellington. Αυτοί έπαιζαν μ’ ένα στυλ που αργότερα έγινε γνωστό ως Dixieland.

Ο Louis Armstrong, oνομάστηκε μεγαλοφυΐα της τζαζ και “ο μεγαλύτερος τρομπετίστας όλων των εποχών”. Ο Duke Ellington ήταν ο σημαντικότερος συνθέτης του 20ου αιώνα, από πλευράς αριθμού συνθέσεων και ποικιλίας φορμών της τζαζ.

Ο χορός έγινε η τελευταία μόδα στο τέλος της δεκαετίας του ’30. Έτσι, η τζαζ μουσική εξελίχθηκε σ’ ένα νέο είδος χορευτικής μουσικής. Από το 1935, το νέο στυλ ονομάζεται Swing και αποτελεί ουσιαστικά ένα ενδιάμεσο σταθμό ανάμεσα στην παραδοσιακή και στη μοντέρνα τζαζ. Η ονομασία του προέρχεται από το αγγλικό ρήμα swing, που σημαίνει κουνιέμαι. Κύριος εκπρόσωπος της μουσικής αυτής, θεωρείται ο Benny Goodman.

Το Bebop εμφανίστηκε τη δεκαετία του ’40 ως αντίθεση προς τις μεγάλες μπάντες του swing, με μικρά σύνολα μουσικών -τεσσάρων ως έξι ατόμων- με ένα σολιστικό συνήθως όργανο. Με αυτόν τον τρόπο, οι μουσικοί είχαν περισσότερες ευκαιρίες να αυτοσχεδιάζουν. Κύριοι εκπρόσωποι του Bebop είναι ο τρομπετίστας Dizzy Gillespie και ο σαξοφωνίστας Charlie Parker.

Η Cool jazz αναπτύχθηκε στα τέλη του 1940, περίπου παράλληλα με το Bebop. Ήταν πιο εκλεπτυσμένη, ατμοσφαιρική, χαμηλών τόνων και συγκρατημένη. Οι σπουδαιότεροι εκπρόσωποι της, θεωρούνται ο τρομπετίστας Miles Davis και ο πιανίστας και συνθέτης Gil Evans.

Τη δεκαετία του ’60 εμφανίζεται η Free Jazz και βασικός εκπρόσωπός της είναι ο Ornette Coleman. Από αυτή τη δεκαετία ξεκινάει ουσιαστικά μια νέα περίοδος ρευμάτων και στυλ, με κύριο χαρακτηριστικό τον αυτοσχεδιασμό. Ακολουθούν τάσεις όπως η Latin Jazz, η Avant Garde και το πιο πρόσφατο είδος η Acid Jazz, που γίνεται όλο και πιο δημοφιλές.

Thelonious Monk
Thelonious Monk

Όλοι οι προαναφερθέντες, καθώς και οι Thelonious Monk, Lester Young, Sonny Stitt, Billie Holiday, Ella Fitzgerald, John Coltrane, είναι μερικά ακόμα ονόματα -ογκόλιθοι- της Jazz, που δημιούργησαν αριστουργήματα που αντέχουν στο χρόνο και τάσεις-εξελίξεις στο είδος τους και έδωσαν στο κοινό ώρες αυθεντικής ακουστικής απόλαυσης.

 

[Total: 2    Average: 5/5]