Τα δικαστήρια στην Αρχαία Ελλάδα

Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική αντίληψη η καταγωγή του θεσμού των δικαστηρίων ανάγεται στους Θεούς, οι οποίοι θεωρούνταν ως οι υπέρτατοι δικαστές όχι μόνο στη ζωή των ανθρώπων, αλλά και στον Άδη.

Η πρώτη εμφάνιση οργανωμένων δικαστηρίων δεν είναι γνωστή. Το αρχαιότερο από τα γνωστά δικαστήρια ήταν του Αρείου Πάγου στην Αθήνα.

Αρειος πάγος
Ο «Άρειος Πάγος» είναι το ανώτατο ακυρωτικό δικαστήριο της ποινικής και πολιτικής δικαιοσύνης της χώρας. Ιδρύθηκε το 1834 και το όνομά του προήλθε από το ομώνυμο δικαστήριο της αρχαίας Αθήνας. Εκεί που κάποτε κυριάρχησε η αδικία, από το 1981 λειτουργεί ο Άρειος Πάγος, γνωστός και ως Θέμιδος Μέλαθρον, αφού η Θέμις εκπροσωπούσε τη θεία δικαιοσύνη κρατώντας συμβολικά ένα ζυγό και ένα σπαθί.

Στην Κρήτη δικαστήρια, σύμφωνα με την παράδοση, λειτουργούσαν από τους αρχαιότατους χρόνους. Ο Μίνως πήγαινε στο ιερό σπήλαιο του Διός και συμβουλευόταν τον Θεό για τη νομοθεσία που συνέτασσε, ενώ οι διατάξεις των νόμων αυτών θεωρούνταν θεϊκές επιταγές. Από εδώ ξεκινά και η μακρόχρονη νομική και δικαστική παράδοση στην Κρήτη.

Κοντά στον Βόλο, στη θέση όπου ορισμένοι μελετητές τοποθετούν την αρχαία Θεσσαλική πόλη Ορμινιόν, βρέθηκε επιγραφή που χρονολογείται στο 700-650 περίπου π.Χ., και στην οποία αναγράφεται η λέξη “δικαστορεύων” και το όνομα εκείνου που “έτευξε το τέγος”. Από το γεγονός αυτό, υπέθεσε ο Α. Σ. Αρβανιτόπουλος (Αρχαιολόγος 1874-1942) ότι, η πέτρα ήταν θεμέλιος ενεπίγραφος λίθος του αρχαιότερου δικαστικού μεγάρου του ελληνικού κόσμου.

Ο αριθμός των δικαστηρίων στην Αθήνα δεν είναι ακριβώς γνωστός, παραδίδονται όμως οι ονομασίες πάνω από δέκα δικαστηρίων, από τα οποία άλλα ασχολούνταν με φονικές και άλλα με πολιτικές δίκες.

Από αυτά που δίκαζαν φονικές (ποινικές) υποθέσεις, γνωστά είναι τα εξής:

  • Το εν Αρείω Πάγω δικαστήριο που έκρινε τους φόνους εκ προ μελέτης και έδρευσε στον ομώνυμο λόφο.
  • Το επί Παλλαδίω στα Ανατολικά της πόλης, εκτός του τείχους, δίκαζε τα εγκλήματα ακούσιου φόνου οικετών, μετοίκων και ξένων.
  • Το επί Δελφινίω στην ίδια περιοχή, κοντά στο ιερό του Δελφινίου Απόλλωνος. Δίκαζε τα αδικήματα φόνου, τον οποίο ομολογούσε ο δράστης αλλά ισχυριζόταν ότι διέπραξε τον φόνο έννομα ή ενώ βρισκόταν σε άμυνα.
  • Το εν Φρεαττοί δικαστήριο, στον Πειραιά, στην περιοχή της Φρεαττύδας, το οποίο δίκαζε όσους είχαν καταδικαστεί σε φυγή για ακούσιο φόνο, αλλά κατηγορούνταν και πάλι για άλλο φόνο ή τραυματισμό εκ προμελέτης. Επειδή όμως ο κατηγορούμενος, ως φυγάς, δεν μπορούσε να αποβιβαστεί στην πατρίδα του, απολογούνταν από το πλοίο, ενώ οι δικαστές τον άκουγαν και τον δίκαζαν από την ξηρά.
  • Το επί Πρυτανείω δικαστήριο, την ηγεμονία του οποίου είχε ο άρχων βασιλεύς, ο οποίος, μαζί με τέσσερις φιλοβασιλείς, δίκαζε τα αδικήματα κατ’αγνώστου φονέως και καταδίκαζε τα άψυχα όργανα που επέφεραν τον θάνατο και τα οποία οδηγούνταν έξω από τα όρια της χώρας.

Για την εκδίκαση των πολιτικών αδικημάτων οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν τα εξής δικαστήρια:

Το Τρίγωνον, το Βατραχιούν, το Φοινικιούν, το Παράβυστον, το Βασιλειόν, το των Θεσμοθετών, το των Ένδεκα, το εν τω Ωδείω, το Μητίχου και τα: Μέσον, Μείζον, Κάλλιον, Καινόν.

Το μεγαλύτερο όμως δικαστήριο στην Αθήνα, ήταν η Ηλιαία.

800px-Heliaia_at_the_Ancient_Agora_of_Athens
Η Ηλιαία ήταν το κυριότερο δικαστήριο του αρχαίου αθηναϊκού κράτους. Επρόκειτο για δικαστήριο ενόρκων, μέλη του οποίου μπορούσαν να γίνουν όλοι οι γνήσιοι Αθηναίοι πολίτες άνω των 30 ετών, οι οποίοι δεν χρωστούσαν στο δημόσιο και δεν ήταν “άτιμοι”, έπειτα από κλήρωση. Αποτελούνταν από 6.000 δικαστές («Ηλιασταί»), οι οποίοι προέρχονταν από τις 10 Φυλές της Αθήνας (κάθε Φυλή συμμετείχε με 600 μέλη). 1000 ήταν αναπληρωματικοί. Το δικαστήριο δίκαζε σε τμήματα των 201, 301 κλπ. δικαστών.

Οι αρχαίοι συγγραφείς και οι επιγραφικές μαρτυρίες αναφέρουν και άλλα δικαστήρια σε διάφορες ελληνικές πόλεις. Το Ξενικόν δικαστήριον δίκαζε τις μεταξύ πολιτών και ξένων ή μόνον μεταξύ ξένων διαφορές, ενώ ο δικαστής ονομαζόταν ξενοδίκης ή ξένιος κόσμος.

Εκτός από το Ξενικόν υπήρχε κι άλλο δικαστήριο, που αποτελείτο από ξένους δικαστές, προκειμένου να υπάρχει αμεροληψία.

Τέλος, ο Θουκυδίδης αναφέρει και κοινό δικαστήριο των Ακαρνάνων.

Όπως φαίνεται από τα ομηρικά έπη, τη δικαστική εξουσία ασκούσαν αρχικά οι βασιλείς. Στα ιστορικά χρόνια η αρμοδιότητα των βασιλέων σε δικαστικά θέματα περιορίστηκε. Έτσι οι βασιλείς στη Σπάρτη δίκαζαν μόνο οικογενειακές υποθέσεις ή κτηματικές διαφορές ανάμεσα σε ιδιώτες και στο δημόσιο, ενώ τις εγκληματικές δίκες εκδίκαζε η Γερουσία και τις ιδιωτικές οι έφοροι.

Στην Αθήνα τη δικαστική εξουσία ασκούσε ο Άρειος Πάγος και οι εφέτες, ενώ από την εποχή του Σόλωνος και μετά οι ηλιαστές.

Εκτός από αυτούς, δικαστικές αρμοδιότητες είχαν:

  • Η αγορά των δήμων για την εγγραφή των δημοτών, για τις ευθύνες των δημοτικών αρχόντων και για τον έλεγχο των καταλόγων
  • Η βουλή, προκειμένου για αδικήματα σε βάρος του δημοσίου, στην περίπτωση όμως που η οριζόμενη ποινή δεν θα ξεπερνούσε τις πεντακόσιες δραχμές ή για υποθέσεις “περί αδυνάτων”
  • Η εκκλησία για αδικήματα εις βάρος του δήμου
  • Οι εννέα άρχοντες για υποθέσεις της αρμοδιότητάς τους
  • Οι στρατηγοί για στρατιωτικές δίκες και οι επιμελητές, νεωρίων και ναυτικές.

Θ.Γ.

Πηγή: Περιοδικό “Ιστορία”, Μάρτιος 1995

[Total: 2    Average: 5/5]