Στο ρυθμό της Αθήνας – Αρχές του 20ου αιώνα

της Μαρίας Καλαφάτη

Στριμωγμένη στο μετρό σε ώρα αιχμής, με το κινητό να χτυπάει και να μη το βρίσκω μέσα σε μία τσάντα, από αυτές που μόνο γκαζάκι του καφέ δεν έχουν μέσα, έχω αρχίσει να καταρρέω και είναι ακόμα πρωί. Βγαίνω στο Σύνταγμα και νιώθω μια πόλη που ανασαίνει ασθμαίνοντας και παρασέρνει στους φρενήρεις ρυθμούς της, τους βιαστικούς κατοίκους της. Θέλω να μπω, τώρα, σε μια χρονοκάψουλα και να επιστρέψω 100 χρόνια πίσω στην ίδια πόλη. Την πόλη μου. Κλείνω τα μάτια κι αρχίζω να αφουγκράζομαι την ιστορία, να αγγίζω την αφή μιας άλλης εποχής, να νιώθω τις μυρωδιές της καθημερινότητας… Αρχές του 20ου αιώνα στην Αθήνα.

Αθήνα 1905. Τότε η πόλη είχε 123.000 κατοίκους
Αθήνα 1905. Τότε η πόλη είχε 123.000 κατοίκους

Με την έλευση του 20ου αιώνα επικρατούσε παγκοσμίως μια εποχή γενικότερης αισιοδοξίας, που δεν είχε ακόμα συντριβεί από το ξέσπασμα του Α’ παγκοσμίου πολέμου και τις εξελίξεις των μετέπειτα δεκαετιών. Στο ίδιο μήκος κύματος και η Ελλάδα εκείνης της εποχής. Πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Με γεωγραφικά σύνορα που έφταναν ως τον Όλυμπο, με τη Μακεδονία, τη Θράκη, την Κρήτη και πολλά νησιά εκτός ελληνικής επικράτειας, έχοντας υποστεί συντριβή στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και την επιβολή Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου στα οικονομικά της, η τότε Ελλάδα ήταν μια αδύναμη χώρα που προσπαθούσε να βρει το δρόμο της, λίγο πριν τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τη ριζική ανατροπή του γεωπολιτικού σκηνικού στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων.

Ο βασιλιάς μιλά στο πλήθος μετά το συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου 1909. Φωτογραφία Μιχ. Βελούδιου (Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης)
Ο βασιλιάς μιλά στο πλήθος μετά το συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου 1909. Φωτογραφία Μιχ. Βελούδιου (Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης)

Περνώντας λίγο τα χρόνια, οι έντονες δυσκολίες έρχονται να συνοδοιπορήσουν με τη Χώρα και να την θέσουν σε μια νέα δυσοίωνη τροχιά. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι του 1912 και του 1913, ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος και η εμπλοκή της χώρας σε αυτόν το 1917 στο πλευρό των Συμμάχων, ο εμφύλιος σπαραγμός μεταξύ Βενιζελικών και Βασιλικών το 1915, ο περίφημος εθνικός Διχασμός, δημιουργούν το τέλειο σκηνικό της πολιτικής αστάθειας και του κοινωνικού αναβρασμού.

Μέσα σε αυτό το «εμπόλεμο» κλίμα, η καθημερινότητα στην Αθήνα είχε και μία άλλη, χαλαρή, πλευρά. Ο κόσμος πέρναγε ατελείωτες ώρες στα καφενεία, τα οποία αυξάνονται με ταχύτατους ρυθμούς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίπτωση των Δαρδανελλίων, δύο αντικριστών κοσμοπολίτικων καφέ-ζαχαροπλαστείων, του «Γιαννάκη» (Πανεπιστημίου 5) που άνοιξε το 1905 και του «Maison Dorée» (Ντορέ) (Πανεπιστημίου 2) το οποίο άνοιξε το 1907. Ονομάστηκαν Δαρδανέλλια, γιατί δημιουργούσαν ένα στενό πέρασμα, από το οποίο οποισδήποτε περνούσε σχολιαζόταν από τους θαμώνες και των δυο μαγαζιών. Μάλιστα το τοπωνύμιο αυτό, συνέχισε να χρησιμοποιείται μέχρι το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.

Ο ανταγωνισμός μεταξύ των δύο καφεζαχαροπλαστείων θα τα οδηγήσει στο κυνήγι της καινοτομίας. Σε αυτό το κλίμα πρωτοεμφανίστηκαν στον «Γιαννάκη» τα καλαμάκια, για τα αναψυκτικά. Άντρο Βενιζελικών, ο «Γιαννάκης» έπεσε πολλές φορές θύμα βανδαλισμών από βασιλόφρονες, οι Βενιζελικοί θα ανταποδώσουν, καταστρέφοντας το «Ντορέ», στο οποίο μαζευόντουσαν οι υποστηρικτές του παλατιού. Τακτικοί θαμώνες των Δαρδανελλίων ήταν οι λογοτέχνες Ναπολέων Λαπαθιώτης και Ρώμος Φιλύρας.

Καφενείο Ζαχαράτου
Καφενείο Ζαχαράτου

Λίγο πιο πέρα, στην Καραγιώργη Σερβίας, στην οικία Βούρου, βρίσκουμε από το 1901, το Καφενείο του Ζαχαράτου. Το καφενείο επισκεπτόταν καθημερινά και ο Κωνσταντίνος Καβάφης, κατά το πρώτο του ταξίδι στην Αθήνα, το καλοκαίρι του 1901. Το Καφενείο του Ζαχαράτου, λόγω της γειτνίασης με το Παλάτι και τη Βουλή, έγινε γρήγορα στέκι στρατιωτικών, πολιτικών και δημοσιογράφων.

Στην πλατεία Δεξαμενής, στο Κολωνάκι, ανοίγει περίπου το 1900 το ξακουστό καφενείο του «Μπαρμπαγιάννη». Εκεί, ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης θα ποζάρει το 1906 στον Παύλο Νιρβάνα, σε μια από τις πλέον αναγνωρίσιμες φωτογραφίες του.

Στη συμβολή των οδών Ακαδημίας και Ασκληπιού, δίπλα στο σπίτι του Κωστή Παλαμά, ήταν το ιστορικό καφενείο «Μαύρος Γάτος» το οποίο εγκαινιάστηκε το 1917 και ονομάστηκε έτσι, από το αντίστοιχο φιλολογικό καφενείο του Παρισιού το «Chat Noir». Το καφενείο έφτασε στη μεγαλύτερη ακμή του την περίοδο 1918-1919 και ταυτίστηκε με τον αθηναϊκό μποεμισμό, καθώς εκεί σχεδιάζονταν εκδόσεις, γίνονταν παρουσιάσεις βιβλίων, καλλιτεχνικές και πολιτικές ζυμώσεις. Ο «Μαύρος Γάτος» άρχισε να αστυνομεύεται, καθώς εκεί συναντιόταν τα μέλη της πολιτικής οργάνωσης «Σοσιαλιστικό Τμήμα Αθηνών» για να κλείσει τελικά, λίγο αργότερα. Τακτικοί θαμώνες ήταν οι Τέλλος Άγρας, Δημοσθένης Βουτυράς, Φώτος Γιοφύλλης, Κλέων Παράσχος, Λάμπρος Πορφύρας, Σωτήρης Σκίπης, Δ. Ταγκόπουλος, Ρώμος Φιλύρας, Κώστας Βάρναλης, και ο Ναπολέων Λαπαθιώτης.

Το 1908, κυκλοφόρησαν τα πρώτα ηλεκτροκίνητα τραμ στην Αθήνα
Το 1908 κυκλοφόρησαν τα πρώτα ηλεκτροκίνητα τραμ στην Αθήνα. (Οδός Πατησίων, τέρμα του τραμ).

Αλλά εκείνη η εποχή δεν χαρακτηρίζεται μόνο από τα έντονα πολιτικοκοινωνικά δρώμενα και τις φιλολογικές συζητήσεις στα κομψά καφενεία του κέντρου, υπάρχει και η πολεοδομική εξέλιξη της πόλης, αλλά και ο… πετροπόλεμος και η καθημερινότητα των κατοίκων.

Μια καθημερινότητα που μοιάζει κατά κάποιο τρόπο με τη σημερινή, δεδομένου ότι πάντα υπήρχε και θα υπάρχει η καλώς εννοούμενη ρουτίνα της κάθε μέρας. Τότε, ο κάθε επαγγελματίας είχε το δικό του μεταφορικό μέσο. Ο μανάβης της γειτονιάς ξεκινούσε για το παζάρι τα ξημερώματα με τη σούστα του. Ο γαλατάς μοίραζε το γάλα και τα γιαούρτια με το αμαξάκι του. Ο έμπορος είχε φορτωμένη κι αυτός όλη την πραμάτεια του πάνω σε μια κλειστή άμαξα και γυρόφερνε τις γειτονιές. H πλατεία Συντάγματος ήταν πιο μεγάλη, με στενότερο τον δρόμο απ’ όπου δύο γραμμές κατευθύνονταν προς τις οδούς Mητροπόλεως και Φιλελλήνων. Πολλοί Αθηναίοι, επειδή οι αποστάσεις στην Αθήνα ήταν μικρές «το έκοβαν με τα πόδια», όπως συνήθιζαν να λένε. Και επειδή όταν έβρεχε κόλλαγε στα παπούτσια τους λάσπη, έλεγαν «έκοψα λάσπη». Από τότε καθιερώθηκε η έκφραση που λέμε μέχρι σήμερα, όταν θέλουμε να πούμε ότι απομακρυνόμαστε γρήγορα από κάτι.

Πλατεία Συντάγματος

Το αρκετά συνηθισμένο… «σπορ» της εποχής, ο πετροπόλεμος, εμφανιζόταν σε όλες τις συνοικίες της πόλης και γινόταν για να περιχαρακωθούν τα όρια των συνοικιών. Oι «ντόπιοι» δεν δέχονταν παρέες από άλλες περιοχές. Το «σπόρ» το εξασκούσαν μικρότερης ηλικίας άτομα, συχνά με την καθοδήγηση των μεγαλύτερων. Στο Κολωνάκι, για παράδειγμα, υπήρχε η ομάδα της ομώνυμης Πλατείας, η οποία έκανε πόλεμο με εκείνη της Πλατείας Δεξαμενής. Οι δυο τους συνασπίζονταν βέβαια, για να αντιμετωπίσουν την ομάδα της Νεαπόλεως. Πετροπόλεμος γινόταν και στα στενά της Πλάκας. Εκεί οι Πλακιώτες συγκρούονταν με τους Αναφιώτες.

Οδός Αιόλου 1910
Οδός Αιόλου 1910 – (Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης)

Οσον αφορά στην πολεοδομική εξέλιξη της Αθήνας, το 1902 ηλεκτροφωτίζεται  η πλατεία Δεξαμενής, ενώ η οδός Αιόλου, είναι ο πρώτος δρόμος της πόλης, ο οποίος ασφαλτοστρώνεται το 1906, επί δημαρχίας Σπύρου Μερκούρη. Η οδός Αθηνάς ηλεκτροφωτίζεται το 1904 και το 1906, ασφαλτοστρώνεται.

Στη διασταύρωση των οδών Αθηνάς και Ερμού κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχε σταθμός αμαξών κλειστού τύπου, καθώς και ιππήλατων κάρων για τη μεταφορά εμπορευμάτων, ενώ σ’ όλη την έκταση του εμπορικού δρόμου είχαν ανοίξει παντοπωλεία και μαγειρεία που τα επισκέπτονταν τακτικά οι Αθηναίοι της εποχής. Παράλληλα, την ίδια περίοδο, στην οδό Αθηνάς άρχισε να αναπτύσσεται και το μικρεμπόριο. Μικροπωλητές έστηναν τους πάγκους τους στη μέση του δρόμου και πουλούσαν προϊόντα κάθε λογής.

Οδός Αθηνάς
Οδός Αθηνάς

Το 1906 ένας από τους πιο σημαντικούς δρόμους της Νεάπολης, η οδός Πινακωτών, μετονομάζεται σε Χαριλάου Τρικούπη, λόγω της εγγύτητάς της με την οικία του πολιτικού στην οδό Ακαδημίας. Η συγκεκριμένη μάλιστα γεωγραφική θέση του σπιτιού του, έκανε την Νεάπολη μια καθαρά «τρικουπική» περιοχή.

Το 1908, είναι η χρονιά που κυκλοφορούν τα πρώτα ηλεκτροκίνητα Τραμ στην πόλη, σε διάφορες περιοχές της όπως η Ιπποκράτους και η Φιλλελήνων.

Εφημερίδα "Καιροί" 6/5/1910
Εφημερίδα «Καιροί» 6/5/1910

Εκείνη την περίοδο σημαντικό σημείο στην Αθήνα ήταν και το Ζάππειο. Εκεί, στο καφενείο «Κιόσκι» θα προβληθεί  το 1907, για πρώτη φορά, ταινία του βωβού κινηματογράφου. Ηταν η ταινία «Δέκα γυναίκες κυνηγούν έναν άνδρα».
Στο Ζάππειο, και όχι μόνο, τον Μάιο του 1910, οι Αθηναίοι μαζεύτηκαν για να δουν την πτώση του κομήτη Halley, που φημολογούνταν ότι θα συγκρουστεί με τη Γη. Φυσικά, ο κομήτης ποτέ δεν έφτασε σε τροχιά σύγκρουσης με τον πλανήτη μας, και οι ενθουσιασμένοι παρευρισκόμενοι του Ζαππείου επιδόθηκαν σε μεγάλο γλέντι.
Λίγα χρόνια μετά, το 1913, η Αθήνα αποκτά επίσημα το πρώτο της περίπτερο, στη συμβολή των οδών Σταδίου και Αιόλου. Η πρωτοβουλία αυτή ανήκει στη Βασίλισσα Όλγα, η οποία εκείνη την εποχή θέλησε να ενισχύσει εκείνους που είχαν πολεμήσει στους Βαλκανικούς Πολέμους.

Το 1917, ο «Βασιλικός Κήπος» μετονομάζεται σε «Εθνικός» και από το 1923 γίνεται και επίσημα δημόσιος. Μέχρι τότε, όντας «Βασιλικός», πρόσβαση σε αυτόν είχε μόνο η βασιλική οικογένεια. Το πρώτο ταξί κάνει την παρθενική του εμφάνιση το 1925 στους δρόμους της Αθήνας.

Οδός Ερμού, 1904. Φαίνονται τα καινούργια ηλεκτρικά φανάρια στο δρόμο. Η Αθήνα άρχισε να ηλεκτροδοτείται σιγά-σιγά από το 1889. Πριν, υπήρχε το φωταέριο. Οι πρώτες εγκαταστάσεις του εργοστασίου παραγωγής φωταερίου, στην οδό Πειραιώς («το γκάζι», όπως αποκαλείτο) οικοδομήθηκε το 1860.
Οδός Ερμού, 1904. Φαίνονται τα καινούργια ηλεκτρικά φανάρια στο δρόμο. Η Αθήνα άρχισε να ηλεκτροδοτείται σιγά-σιγά από το 1889. Πριν, υπήρχε το φωταέριο. Οι πρώτες εγκαταστάσεις του εργοστασίου παραγωγής φωταερίου, στην οδό Πειραιώς (το λεγόμενο έως σήμερα «Γκάζι») οικοδομήθηκαν το 1860.

Παράλληλα, δεκάδες ιστορικής σημασίας κτίρια ολοκληρώνονται μέσα στις πρώτες δύο δεκαετίες του 20ου αιώνα στην Αθήνα. Κάποια από αυτά συνεχίζουν να αντέχουν τη μεταβαλλόμενη όψη της πόλης, άλλα όχι. Μερικά από αυτά είναι:

Η Εθνική Βιβλιοθήκη. Η Βαλλιάνειος Βιβλιοθήκη, όπως είναι το κανονικό της όνομα, ξεκίνησε να χτίζεται το 1888 και ολοκληρώθηκε το 1902. Ένα χρόνο αργότερα, πραγματοποιείθηκε η μεταφορά των βιβλίων από το Πανεπιστήμιο στο οποίο στεγαζόταν μέχρι τότε η Βιβλιοθήκη, στο νέο της κτήριο. Υπολογίζεται ότι τότε μεταφέρθηκαν περί τα 250 χιλιάδες βιβλία.
Το Μουσείο Μπενάκη. Στεγάζεται στην οικία Π. Χαροκόπου. Οιικοδομήθηκε το 1860, όμως όταν αγοράστηκε από τον Εμμανουήλ Μπενάκη «ενισχύθηκε» με διάφορα στοιχεία και απέκτησε την τελική του μορφή το 1910.
Το Μέγαρο Κωνσταντίνου Πάλλη. Χτίστηκε το 1911 σε σχέδια του Αναστάσιου Μεταξά. Στέγασε το Υπουργείο Συγκοινωνίων, ενώ από τον εξώστη του ο Γεώργιος Παπανδρέου εκφώνησε ομιλία προς τον λαό της Αθήνας όταν επέστρεψε μετά την απελευθέρωση το 1944. Σήμερα στεγάζει τα Public.
Το Μέγαρο Μαξίμου. Κατασκευάστηκε την περίοδο 1910-1924 σε σχέδια του Αναστάσιου Χέλμη.
Το Μαράσλειο Διδασκαλείο. Βρίσκεται στη συμβολή των οδών Μαρασλή και Πατέρα στο Κολωνάκι. Πρόκειται για ένα νεοκλασικό το οποίο χτίστηκε σε σχέδια του Δημήτρη Καλλία και ολοκληρώθηκε το 1905.

Βαλλιάνειος Βιβλιοθήκη (Εθνική Βιβλιοθήκη)

Πηγές – Βιβλιογραφία:
– Θανάσης Γιοχάλας και Τόνια Καφετζάκη «Αθήνα: Ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και τη λογοτεχνία», Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2012
– Άρτεμις Σκουμπουρδή, Καφενεία της Παλιάς Αθήνας, Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Αθηναίων, Αθήνα 2001
– Γιάννης Παπακώστας, Φιλολογικά Καφενεία και Στέκια της Αθήνας, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθήνα 1988
– Σελίδες Ιστορίας και Επιστήμης, Τ. Πάσχος

 

[Total: 2    Average: 5/5]