Λούντβιχ Βαν Μπετόβεν: Ο Συνθέτης της Οικουμένης (Μέρος Α)

Του Αντρέα Καρακούση

Η κοίτη του Ποταμού

Τη μουσική μεγαλοφυΐα του ο Λούντβιχ Βαν Μπετόβεν, την αστείρευτη έμπνευση και την άπιαστη φαντασία του, φαίνεται πως την κληρονόμησε από την ίδια του την οικογένεια! Ο παππούς του, που ήταν Φλαμανδός (από το Μαλίνες της Φλάνδρας), ήταν πολύ σημαντικός μουσικός και σε κάποια φάση της καριέρας του διορίστηκε στην αυλή της Βόννης.

Όμως, αν και η οικογένειά του σχετίστηκε με τη φεουδαρχική εξουσία εκείνου του καιρού λόγω του παππού. ο Μπετόβεν – όσο και αν ήταν ένας αριστοκράτης του πνεύματος – δεν προερχόταν ούτε από τον κύκλο των ευγενών, ούτε από αυτόν των πλουσίων αστών της εποχής του. Αντιθέτως, η οικογένεια είχε για προγόνους έναν ράφτη και κάποιους μικροεμπόρους και βέβαια τον μουσικό παππού που αναφέραμε..

Σε ηλικία 13 ετών

Αυτός ακριβώς ήταν που προσέφερε στον Μπετόβεν το μουσικό DNA και γι’ αυτό τον πρωτοαναφέρουμε σε αυτή τη μικρή βιογραφία για το μεγάλο Συνθέτη. Άλλωστε ο παππούς του ήταν ένας καταπληκτικός μουσικός! Υπήρξε διευθυντής χορωδίας, μουσικός της αυλής, ακόμα και Κάπελλμάιστερ.. που ήταν ένας σημαντικότατος τίτλος αναγνώρισης για το 17ο αιώνα.

Στην οικογένεια όμως από πολύ νωρίς υπήρχε ένα φοβερό πρόβλημα! Ο πατέρας του Μπετόβεν, ο Γιόχαν, κληρονόμησε από τη μητέρα του ένα τρομερό πάθος για το ποτό! Ήταν μάλιστα και αυτός μουσικός – τενόρος στην αυλή της Βόννης, αλλά δεν είχε καμία σχέση με την προσωπικότητα του πατέρα του.

Ήταν μέθυσος, αλκοολικός, θα λέγαμε και φοβερά ιδιότροπος! Είναι βέβαιο ότι δυσκόλεψε πάρα πολύ και τη ζωή της οικογένειας, αλλά και τη ζωή του Μεγάλου Συνθέτη! Μόνη παρηγοριά.. ότι κατάλαβε πολύ νωρίς την κλίση του Μπετόβεν για τη μουσική τέχνη και έγινε ο πρώτος δάσκαλός του..

Ένας όμως δάσκαλος τρομερά αυστηρός απέναντι στο γιο του! Ένας δάσκαλος παράλογος που σήκωνε το νεαρό Λούντβιχ ακόμα και τη νύχτα από το κρεβάτι του για να μελετά πιάνο! Τον υποχρέωνε μάλιστα να μελετά πιάνο μέρα νύχτα και αυτό έκανε τον ταλαίπωρο Μπετόβεν να σκέφτεται μέχρι και να εγκαταλείψει τις μουσικές σπουδές του λόγω αυτής της πατρικής επιβολής!

Τα πρώτα χρόνια του Λούντβιχ

Ο Συνθέτης γεννήθηκε το 1770 στη Βόννη της Γερμανίας, σε ένα πολύ απλό σπίτι αυτής της μικρής κωμόπολης. Τα οικονομικά της οικογένειας δεν ήταν καλά! Η μητέρα του, μια ψηλή, όμορφη, έξυπνη και δραστήρια γυναίκα, η Κατερίνα Κέρβεριχ ήταν μια ταπεινής καταγωγής υπηρέτρια. Είχε όμως πολύ λεπτά και ευγενικά αισθήματα τα οποία μετέδωσε στον Συνθέτη.

Η γυναίκα αυτή, ήταν φοβερά δυστυχισμένη δίπλα στον άντρα της λόγω του προβλήματος αλκοολισμού! Από τις 8 γέννες που έκανε επιβίωσαν μόνο 3 παιδιά. Το πρώτο από αυτά ήταν ο Λούντβιχ. Τα άλλα δύο ήταν ο Καρλ και ο Γιόχαν. Αλλά ο χαρακτήρας της γαλήνιας, της γλυκύτατης αυτής μητέρας βοήθησε πάρα πολύ τα αδέλφια. Η μάνα εν τέλει ήταν το μόνο πρόσωπο που φώτιζε την παιδική ηλικία του Λούντβιχ!

Την αγαπούσε βαθιά και θα λέγαμε παθολογικά! Άλλωστε, πέραν του ότι ήταν η μητέρα του, ήταν και το αντίβαρο σε σχέση με τον ιδιότροπο πατέρα! Από τη μητέρα του θα έλεγε κανείς ότι έμαθε να σέβεται και να υπομένει τον πόνο! Κάτι που θα του χρησίμευε όταν θα πονούσε προσωπικά στη δύσκολη ζωή του που θα διηγηθούμε παρακάτω.. – Ο Μπετόβεν έμαθε από τη μητέρα του να καταλαβαίνει και να νιώθει τις στεναχώριες των άλλων!

Ένα παιδί-θαύμα τιθασεύει τις Μούσες

Στα οκτώ του χρόνια δίνει την πρώτη συναυλία του στη Βόννη! Ένα παιδί θαύμα είχε ξεκινήσει τη μουσική του καριέρα! Υπό το άγρυπνο και επιβλητικό βλέμμα του πατέρα! Η δε Βόννη εκείνης της εποχής μπορεί γεωγραφικά να ήταν μικρή, αλλά ήταν ένα πολύ αξιόλογο πνευματικό κέντρο!

Ο Μπετόβεν το 1803. Πίνακας του Christian Horneman

Οπότε ο Μπετόβεν μπορούσε άνετα να αρχίσει από εκεί την πορεία του, ξεδιπλώνοντας ένα ταλέντο που ήταν πραγματικά μοναδικό! Σα χαρακτήρας; Σα χαρακτήρας ήταν ένα κράμα! Ένα κράμα από δειλία και καλοσύνη, από πείσμα και αποφασιστικότητα, από θλίψη και δίψα για αγάπη… – Αυτός σε γενικές γραμμές ήταν ο μικρός Λούντβιχ..

Ένα μικρό παιδί που πέρα από τη σκληρή μουσική εκπαίδευση που πήρε, κατάφερε ευτυχώς να ζήσει κατά τα άλλα φυσιολογικά! Είχε δηλαδή φίλους και διασκεδάσεις και – όπως είπαμε – η σκιά της μάνας του κατάφερε κάθε στιγμή να τον γεμίζει μόνο με καλά αισθήματα γι’ αυτόν τον κόσμο! Έτσι, ποτέ ο Μπετόβεν δεν έγινε ένα απομονωμένο και προβληματικό άτομο, παρά το ότι ήταν ένα πνεύμα που γνώριζε από νωρίς πόσο σημαντικό και διαφορετικό από άλλα ήταν..

Η καθημερινότητά του ήταν ανθρώπινη. Στο σχολείο δυσκολευόταν πολύ στα μαθηματικά! Και όταν έφευγε από εκεί.. του άρεσε τρομερά να περπατά και να παίζει! Πάντα του άρεσε να περπατά και το έκανε μέχρι το τέλος της ζωής του αυτό.. – Στη μουσική αρχικά ξεκίνησε με μαθήματα πιάνου και βιολιού. Στο πιάνο όμως αντικειμενικά ήταν τρομερός! Όχι όμως και στο βιολί! Σε αυτό, ποτέ δεν τελειοποίησε την τεχνική του. Ούτε μάλιστα το εκκλησιαστικό όργανο μπόρεσε να δαμάσει! Τιθάσευσε ωστόσο απόλυτα το πιάνο όπως είπαμε..

Τα πρώτα σημαντικά μουσικά βήματα

Ο πρώτος του δάσκαλος, ο περίφημος μουσικός Νέεφε ήταν πολύ σημαντικός γι’ αυτόν! Διότι κατάλαβε αμέσως το βάθος του μεγάλου πνεύματος του Μπετόβεν και τον καθοδήγησε ήπια, χωρίς να χρησιμοποιήσει τις πατρικές μεθόδους! Έγινε, έτσι, ο πρώτος του σημαντικός καθοδηγητής…

Εκείνη την εποχή βέβαια υπήρξαν και άλλοι δάσκαλοι (για το βιολί και το εκκλησιαστικό όργανο όπως είπαμε) αλλά αυτός ήταν ο πρώτος καθοδηγητής.. – Συνεργάστηκαν μερικά χρόνια και μετά ο Λούντβιχ άρχισε – λίγο λίγο – να περπατά πάνω στους δρόμους της Σύνθεσης, της πολυαγαπημένης του «ερωμένης» που θα τον συντρόφευε γλυκά κατά τη διάρκεια όλης της ζωής του..

Όμως, αυτή συνθετική δραστηριότητα δεν ήταν αποτέλεσμα μιας παρθενογένεσης! Ο αναδυόμενος Συνθέτης είχε από νωρίς μελετήσει όλο τον τεράστιο πλούτο και τις παρακαταθήκες της Μεγάλης Δυτικής Τέχνης και είχε εξετάσει τις ίδιες τις πηγές των μεγάλων έργων των πρωτοπόρων συνθετών, είχε εξετάσει τις δομές, τις τεχνοτροπίες και τα στυλ που προηγήθηκαν της δικής του πορείας. Τον Παλεστρίνα, τον Μπαχ, τον Χαίντελ και άλλους..
Μόνο που βέβαια.. τελικώς ξεπέρασε αυτή την κληρονομιά καθώς δεν αναπαρήγαγε και δεν απομιμήθηκε τίποτα! Διότι έφτασε σε μια Μουσική που δεν έμοιαζε αντικειμενικά με καμία άλλη! Σε μια Μουσικής μακράς πνοής..

Άρχισε λοιπόν να συνθέτει. Αρχικά, σονάτες, παραλλαγές, ένα ροντό και ένα κοντσέρτο για πιάνο. Μάλιστα, οι «ισχυροί» κατάλαβαν από πολύ νωρίς τη μεγάλη αξία του! Ο τοπικός εκκλησιαστικός πρίγκιπας, Εκλέκτωρ του Γερμανικού Κράτους και Αρχικαγκελάριος επί των ιταλικών υποθέσεων Μαξιμιλιανός Φραγκίσκος, άνθρωπος με πολύ ανοιχτές αντιλήψεις, αλλά και μεγάλο ενδιαφέρον για τις τέχνες, τα γράμματα και τις επιστήμες ξεχώρισε το Συνθέτη και προσφέρθηκε να τον προστατεύει.
Γεγονός που τότε γινόταν εκτεταμένα! Η εξουσία δηλαδή στήριζε σημαντικά πνεύματα για να μπορούν αυτά ανεμπόδιστα να ασχολούνται με τις πνευματικές τους ενασχολήσεις. Έτσι, το 1789 ο Μπετόβεν εγγράφεται στο Τμήμα γερμανικής φιλολογίας στο τοπικό Πανεπιστήμιο και έρχεται σε επαφή και με την ευρύτερη πνευματική πραγματικότητα.. Και προετοιμαζόμενος πνευματικά… μαθαίνει για το έργο των Σαίξπηρ, Καντ, Λέσσινγκ, Σίλλερ, Γκαίτε.. κάτι για το οποίο τον προέτρεψε ο ευγενής Βαλντστάιν που ήταν πολύ καλλιεργημένος, προστάτης των καλλιτεχνών και άνθρωπος με μεγάλη επιρροή στην αυλή της Βόννης.

Η μεγάλη πορεία του ξεκινά

Όμως, ο Μπετόβεν φυσικά δεν είχε παραμερίσει τη μουσική του εξέλιξη και έτσι την ίδια εποχή μετέχει σε μουσικές εκτελέσεις έργων υπό τη διεύθυνση του Νέεφε και εκεί τελειοποιεί τις ερμηνευτικές του ικανότητες. Στη δε αυλή του Μαξιμιλιανού Φραγκίσκου δόθηκαν μεγαλοπρεπείς συναυλίες! Στην ορχήστρα ο Μπετόβεν έπαιζε τσέμπαλο και πιάνο. Ενώ ήταν μόνο δεκατεσσάρων χρονών!

Κατάφερε μάλιστα να ονομαστεί δεύτερος οργανίστας με επιχορήγηση 150 φιορίνια το χρόνο! Είχε δε κατακτήσει την πόλη γιατί τον εκτιμούσαν όλοι και είχε πάρα πολλούς φίλους! Ωστόσο, η καλλιτεχνική ατμόσφαιρα – όσο και αν η πόλη προσέφερε αρκετές δυνατότητες – ήταν ασφυκτική για μια μεγάλη μουσική προσωπικότητα.
Ο λόγος; Ο Μπετόβεν έβλεπε πολύ μακριά! Και το μεγάλο του όνειρο ήταν η Βιέννη, η πόλη των Αψβούργων! Η Μεγάλη Πόλη της Μουσικής! Άλλωστε, εκεί ζούσε και δημιουργούσε και ο Μότσαρτ.. τον οποίο ήθελε οπωσδήποτε να συναντήσει γιατί τον θαύμαζε απεριόριστα και ήταν και στο αποκορύφωμά της επιτυχία και της δόξας! Ο δε Μπετόβεν ήταν – όπως είπαμε – φοβερός εκτελεστής στο πιάνο, αλλά είχε ακούσει και για το παίξιμο του Αμαντέους και ανυπομονούσε να τον ακούσει ζωντανά! Άραγε, τα δύο θαυμαστά πνεύματα της Μουσικής θα κατάφερναν να συναντηθούν;

Το πρώτο ταξίδι προς τη Βιέννη

Στα δεκαεπτά του πια, έναν σκληρό, έναν ανελέητο χειμώνα που έκανε τρομερό κρύο σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο.. ξεκίνησε το μακρινό του ταξίδι για τη Βιέννη!
Ξεκίνησε με άμαξα και για ένα μήνα που ταξίδευε πέρναγε τη νύχτα σε πανδοχεία. Το δε ταξίδι αυτό ήταν άκρως επικίνδυνο, καθώς ήταν η εποχή της γαλλικής επανάστασης και τα στρατεύματα της νέας δημοκρατίας της Γαλλίας μάχονταν παντού για την κατάκτηση της Ευρώπης! Ο πόλεμος μενόταν, αλλά ο Μπετόβεν ακολουθούσε τα βαθιά ανθρωπιστικά ιδεώδη του και κατευθυνόταν προς τη Βιέννη για να υμνήσει μια μέρα την ανθρώπινη φύση με την ανυπέρβλητη δημιουργία του!

Το σπίτι στη Βόννη, όπου γεννήθηκε ο Μπετόβεν. (Bonngasse 20). Σήμερα στεγάζει το Μουσείο «Beethoven House».

Η Βιέννη – η μεγάλη αυτή πόλη και πρωτεύουσα της μουσικής – ήταν μια μαγεία εκείνα τα χρόνια! Οι τέχνες ευδοκιμούσαν απίστευτα! Και ιδιαίτερα η μουσική! Η αυτοκρατορική αυλή είχε τη δική της ορχήστρα και κάθε ευγενής – και ακόμα και αστός – είχε ένα δικό του μουσικό σαλόνι. Στους δε δρόμους ακούγονταν ήχοι από μουσικά όργανα και φωνές. Ορχήστρες έπαιζαν έργα στις πλατείες..

Ένας αέρας υψηλού πολιτισμού τύλιγε όλη την πόλη. Κοντά μάλιστα στη λυρική όπερα άρχισε η καλλιέργεια της συμφωνικής μουσικής και της μουσικής δωματίου. Αλλά η Βιέννη είχε και άλλες μεγάλες αρετές! Επρόκειτο και για μία λαμπρή πρωτεύουσα με πλατιές λεωφόρους, μεγαλόπρεπα παλάτια. αλλά και τρεις χιλιάδες αμάξια που τη διέσχιζαν. Ήταν δε τόσο ανοιχτή στα διάφορα καλλιτεχνικά ρεύματα αυτή η πόλη.. που είχε χάσει τη δική της προσωπικότητα. Κυριαρχούσε η ιταλική μουσική, η ιταλική όπερα (που ήταν διασκεδαστική, πνευματώδης και εύθυμη), το ιταλικό δηλαδή στυλ το οποίο έφεραν από την Ιταλία οι Χαίντελ, Χάυντν και Μότσαρτ.

Η ζωή του στη μεγάλη πόλη της Μουσικής

Έτσι, αυτά τα έργα τα παρακολουθούσε και ο ίδιος ο Μπετόβεν όταν άρχισε να κατοικεί και να δραστηριοποιείται εκεί. Όμως, σταδιακά – και πολύ αργότερα βέβαια – με την τρομερή συμβολή του Μπετόβεν, η γερμανική μουσική θα καταφέρει να ανακτήσει το χαρακτήρα της! Ο κορυφαίος Συνθέτης Θα καταφέρει να προσδώσει έναν τρομερά δραματικό χαρακτήρα στη γερμανική μουσική και θα τη ντύσει με τη δική του μεγαλοφυΐα! Πράγμα καθόλου αυτονόητο για τότε.

Από ένα σημείο και μετά μάλιστα είχε την βαθιά πεποίθηση ότι ήταν ο μόνος εκείνη την εποχή που μπορούσε να δημιουργήσει μια μουσική με τέτοιο δυναμικό πάθος! Τελικά, θα κατάφερνε σταδιακά να δημιουργήσει μια Νέα Τέχνη που μέσω της λυρικής μαγείας θα χάριζε στην Ανθρωπότητα την αίσθηση ότι μπορεί να κατακτήσει την αιώνια Χαρά και την Απόλυτη Ελευθερία! Αλλά ακόμα εκείνη την εποχή των πρώτων ετών στην μεγάλη μουσική πόλη, θα έχει ανοίξει τα αυτιά του για να πάρει μια σειρά ερεθισμάτων ως νέος και αγνός δημιουργός..

Και φαίνεται μάλιστα ότι επεξεργαζόταν με πολύ μεγάλη φροντίδα το νέο δρόμο που ένιωθε ότι σταδιακά θα ανοίξει, διότι μόνο στα τριάντα του χρόνια θα κάνει το μεγάλο βήμα να παρουσιάσει την Πρώτη του Συμφωνία αλλά και τα πρώτα του Κουαρτέτα.. για να δείξει ότι δεν βιαζόταν να χαράξει το νέο δρόμο.. – Από τη στιγμή όμως που θα φτάσει στο σημείο να προτείνει τα πρώτα του έργα στο κοινό, θα καταφέρει να ανανεώνεται σε καταπληκτικό βαθμό από έργο σε έργο.
Θα καταφέρει κάθε φορά να κάνει ένα τόσο μεγάλο βήμα, που τελικά θα μοιάζει με έναν γίγαντα που διανύει μονομιάς τεράστιες αποστάσεις, πνευματικές αποστάσεις, πάνω στους δρόμους της πολυτάραχης εποχής του. Τελικά, ο Μπετόβεν θα διανύσει κάποιες μεταβατικές περιόδους, που θα προετοιμάζουν κάθε φόρα ένα καινούριο και μεγάλο βήμα! Επρόκειτο για κάποιους ενδιάμεσους σταθμούς μιας βαθιάς και επίπονης πνευματικής προετοιμασίας για κάτι εντελώς νέο..

Εν τω μεταξύ, μια μεγάλη κοινωνική αλλαγή είχε συμβεί σταδιακά αυτή την εποχή. Προς τα τέλη του 18ου αιώνα, η μουσική δε θα είναι πια ένα αποκλειστικό προνόμιο των ισχυρότατων αριστοκρατικών οίκων. Θα απευθύνεται και στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Και αυτό βέβαια ήταν κάτι που οι δημιουργοί το ποθούσαν απόλυτα! Διότι επιθυμούσαν η μουσική να βγεί από τα κλειστά φεουδαρχικά τείχηνα και να ποτίσει όλες τις ανθρώπινες ψυχές!

Η συνάντηση με τον Μότσαρτ

Τελικά, όταν ο Μπετόβεν εγκαταστάθηκε στη Βιέννη κατάφερε να συναντήσει τον Μότσαρτ και αυτός τον άκουσε μάλιστα και στο πιάνο. Ο μεγάλος Αμαντέους ήταν ήδη τριανταενός ετών, και μην ξεχνάμε ότι θα έφευγε από αυτόν τον κόσμο στα.. τριάντα πέντε! Ο χρόνος του τελείωνε! Ο Μπετόβεν ήταν όμως μόνο δεκαεπτά και αυτοσχεδίασε μπροστά στο μεγάλο δάσκαλο της Μουσικής..

Ο Μότσαρτ όμως εξέφρασε σε εκείνη τη συνάντηση την αμφιβολία του για το αν επρόκειτο για αυτοσχεδιασμό ή για κάποιο κομμάτι που γνώριζε ήδη ο Μπετόβεν. Και τότε ο Συνθέτης μας με θάρρος ζήτησε μια δεύτερη ακρόαση και πρότεινε να δώσει ο Μότσαρτ το θέμα που θα έπρεπε να αναπτύξει μπροστά του. Έτσι και έγινε!

Ο Συνθέτης αυτοσχεδίασε με μοναδική ευκολία και με απόλυτη σιγουριά μια σειρά από παραλλαγές στο θέμα και ο Αμαντέους, ο μουσικός θεός της Ευρώπης, εξέφρασε τον απόλυτο θαυμασμό του: «Αυτός ο νέος θα καταπλήξει τον κόσμο!», είπε και τον δέχτηκε για μαθητή του! Ο Μπετόβεν μάλιστα έλεγε ότι ο Μότσαρτ δεν έπαιζε ποτέ μπροστά του.. πράγμα οπωσδήποτε περίεργο μια και ο Αμαντέους ήταν ένας εξίσου καταπληκτικός εκτελεστής..

Πηγή video: Youtube

[Total: 1    Average: 5/5]