Ηλίας Ανδριόπουλος: Ο Συνθέτης της «Άλλης Ελλάδας» Α’ Μέρος

Του Αντρέα Καρακούση

Ένα σύντομο βιογραφικό για έναν μεγάλο μελοποιό…

Ποιος είναι άραγε ο Συνθέτης που κατάφερε να γεμίσει εδώ και τέσσερις δεκαετίες τα αναλόγια των μουσικών με έργα και νότες μιας ιδιαίτερης ελληνικότητας που όμοιά της ποτέ ξανά δεν είχαμε την ευκαιρία να ακούσουμε;

Ποιος είναι άραγε ο μουσικός που έγραψε μερικά από τα ωραιότερα λαϊκά και λυρικά «μνημεία» της ελληνικής μουσικής; Ποιος είναι ο Συνθέτης που έγραψε τα αριστουργήματα «Θα σε ξανάβρω στους μπαξέδες», «Σαντορίνη», «Τι τραγούδι να σου γράψω», «Αυτές οι ξένες αγκαλιές», «Πλατεία Βάθης», «Πουλιά στα χίλια χρώματα», «Ο έρωτας»;

Ποιος είναι αυτός ο ευαίσθητος δημιουργός που ενώ συνέχισε τη μεγάλη μουσική επανάσταση που ξεκίνησαν οι Θεοδωράκης, Χατζιδάκης και αργότερα οι Ξαρχάκος, Λοίζος, Λεοντής και άλλοι… κατάφερε ταυτόχρονα να φτάσει σε μια μουσική που ηχεί εντελώς προσωπική;

Ποιος είναι αυτός ο χαμηλών τόνων, σοβαρός, αυθεντικά λαϊκός, πηγαίος και όμορφος στην έκφρασή του Συνθέτης που κατάφερε να εδραιωθεί όταν δίπλα του υπήρχαν μερικά ήδη πολύ ηχηρά ονόματα που είχαν κερδίσει την αναγνώριση εξαιτίας του μεγάλου τους έργου;

Ποιος είναι εν τέλει αυτός ο Συνθέτης που πίστεψε βαθύτατα στην τεράστια δύναμη που προσφέρει στην ψυχή του ανθρώπου η μεγάλη ποίηση και η μουσική που την συνοδεύει και τελικά την αναδεικνύει;

Η ζωή του πριν και μετά τη Μουσική

Ο Ηλίας Ανδριόπουλος γεννήθηκε το 1950 στο χωριό Λατζόι Ηλείας το οποίο βρίσκεται δίπλα στην αρχαία Ολυμπία. Σε αυτόν τον τόπο έζησε τα πρώτα του χρόνια, τα παιδικά αλλά και τα μαθητικά.
Με το πέρας των σπουδών του Γυμνασίου όμως τον βρίσκουμε πια στην Αθήνα. Εκεί τη μέρα εργάζεται για να μπορέσει να επιβιώσει μα παράλληλα έχει ήδη αποφασίσει να ξεκινήσει μουσικές σπουδές. Μετά τον κάματο της δύσκολης μέρας αφιερώνεται στη μουσική για να μπορέσει αργότερα και μετά από βαθύ πνευματικό κόπο να αποκτήσει τα δικά του μουσικά φτερά και να γίνει ένα σημαντικό κομμάτι της ελληνικότητας…
Γίνεται σπουδαστής στου Ελληνικού Ωδείου και ένας από τους γνωστούς και άξιους δασκάλους του θα είναι ο Αντίοχος Ευαγγελάτος.

Φυσικά, τα επόμενα χρόνια επιχειρεί να γράψει μια σειρά από τραγούδια. Τα πρώτα από αυτά είχαν βέβαια έναν πειραματικό χαρακτήρα. Ωστόσο, πολλά από αυτά (που μάλιστα γράφτηκαν κατά την περίοδο που υπηρετούσε ως στρατιώτης, δηλαδή το 1970-72) δεν κυκλοφόρησαν ποτέ καθώς εκείνη την εποχή ήταν ακόμα στα πράγματα η δικτατορία των Συνταγματαρχών.

Η μεγάλη συνθετική άνοδος

Σταδιακά, ωστόσο, αποφασίζει να κάνει την απόπειρα να δημιουργήσει μουσική. Και σε αυτή την απόφαση σημαντικό ρόλο έπαιξαν ο πιανίστας και ενορχηστρωτής Τάσος Καρακατσάνης, ο ερμηνευτής Γιώργος Ζωγράφος μα και ο.. μεγάλος Μάνος Χατζιδάκης που όπως φαίνεται τον ενθάρρυνε να βγει μπροστά…
Την περίοδο της Μεταπολίτευσης συνεχίζει τη μεγάλη του προσπάθεια να γράψει μια μουσική που θα είναι ολότελα προσωπική στο ύφος. Το 1975, ο Μάνος Κατράκης παρουσιάζει στο αθηναϊκό κοινό τον νέο συνθέτη στο θέατρο «Ακροπόλ» και έτσι πραγματοποιείται η πρώτη του συναυλία. Με ερμηνευτή τον Νίκο Ξυλούρη… – Μια πολύ καλή και ποιοτική πορεία έχει ήδη ξεκινήσει.

Γρήγορα κυκλοφορεί και ο πρώτος του δίσκος σε ποίηση Σεφέρη. Ο δίσκος είχε το όνομα «Κύκλος Σεφέρη» και αποτελείτο από μια σειρά τραγουδιών που ερμήνευε και πάλι ο Ξυλούρης. Στην ουσία, με το δίσκο αυτό ξεδιπλωνόταν η νεανική ματιά του καλλιτέχνη για την εποχή.

Το 1978 μάλιστα κυκλοφορεί και δεύτερος δίσκος του συνθέτη αυτή τη φορά με τίτλο «Εικόνες» (με τραγούδια και κάποια ορχηστρικά κομμάτια) και σε ποίηση Μάνου Ελευθερίου και Νίκου Γκάτσου. Γιατί όμως χρησιμοποιήθηκε το όνομα «εικόνες»; Μα επειδή επρόκειτο για εικόνες της Ελλάδας και για μια μουσική από την αρχή ως το τέλος με ελληνοκεντρική! και βέβαια δεν ήταν τυχαίο ότι προερχόταν από ένα ντοκιμαντέρ που θα πρόβαλλε τις ελληνικές ομορφιές στο εξωτερικό.

Το 1978 μάλιστα γράφει και το «Κονσέρτο για Σαντούρι και Ορχήστρα» το οποίο παρουσίασε στο Λυκαβηττό με σολίστ τον Αριστείδη Μόσχο.
Τα χρόνια αυτά πια ο συνθέτης ήταν σε συνεχή ανοδική πορεία αλλά πολύ σημαντικό ρόλο στην σταδιακή καθιέρωσή του στα μουσικά πράγματα της Ελλάδας έπαιξαν και οι τρεις συναυλίες που έγιναν τον Αύγουστο του 1978 στο Θέατρο του Λυκαβηττού, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών.

Το 1979 όμως θα είναι μια πολύ σημαντική χρονιά και για τη σταδιοδρομία του δημιουργού αλλά και για την ελληνική μουσική. Τη χρονιά εκείνη κυκλοφορεί ο τρίτος του δίσκος ο οποίος έκανε καταπληκτική εντύπωση και τα τραγούδια του παίζονται ως σήμερα και μάλλον θα παραμείνουν διαχρονικά και αναλλοίωτα μέσα στον ελληνικό μουσικό χρόνο…

Η μία επιτυχία διαδέχεται την άλλη

Επρόκειτο για τα θρυλικά και μελωδικότατα Γράμματα στο Μακρυγιάννη και άλλα λαϊκά. Μα ο ταλαντούχος και ιδιαίτερος συνθέτης δεν επαναπαύεται στην ξαφνική του δόξα. Και γι’ αυτό κυκλοφορεί το 1980 δύο ακόμα πολύ σημαντικούς δίσκους: «Τα λαϊκά προάστια» και τα «Τα λαϊκά μου». Οι δουλειές μάλιστα αυτές είναι πολύ επιτυχημένες αλλά όχι και οι τελευταίες του Ηλ. Ανδριόπουλου.

Το 1982 βγαίνει ο δίσκος «Περιπλάνηση» και το 1984 το υπέροχο ελληνικό έργο «Προσανατολισμοί» που βασιζόταν πάνω σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και προέρχεται από την ομότιτλη ποιητική συλλογή του νομπελίστα ποιητή. Μετά μάλιστα από αυτή τη μεγάλη επιτυχία, το 1985 κάνει ακόμα έναν δίσκο, τις «Ξένες Πόρτες» του οποίου τους στίχους των περισσότερων τραγουδιών υπογράφει ο Μάνος Ελευθερίου. Το 1989 δημιουργεί το έργο «Τα λόγια της Αγάπης», το 1992 το «Μουσικό τοπίο» και το 1997 τη «Λαική Ανθολογία».

Στην πορεία του όμως εξέδωσε και άλλους σημαντικούς δίσκους: Όπως τους «Αργονάυτες» το 1998, το έργο «Ωδαί» το 2003, «Μικρή Επίδαυρος» (ζωντανή ηχογράφηση), «Ο πρώτος Ύμνος», «Ο φιλόπατρις».

Αλλά πέρα από αυτές τις χειροπιαστές δουλιές, ο Ανδριόπουλος έχει γράψει και ορισμένα έργα λόγιας μορφής τα οποία δεν ήταν εφικτό ως τώρα να εκδοθούν. Συγκεκριμένα, μιλάμε για τη Συμφωνιέτα «Αντάυγειες», τη «Μουσική για βιολοντσέλο και ορχήστρα», τη σονάτα «Ελληνικό Καλοκαίρι» και τα «Επιθαλάμια».

Ακόμα, το 1988 ο μεγάλος κλασικός κιθαρίστας Γεράσιμος Μηλιαρέσης ερμήνευσε «15 τραγούδια του Ηλία Ανδριόπουλου» καταφέρνοντας να τα αναπλάσει με τη δεξιοτεχνία του.

«Όπλο» του οι μεγάλες λαϊκές και λυρικές φωνές της χώρας

Καταπληκτικές βέβαια ήταν και οι συνεργασίες του με μεγάλους Έλληνες τραγουδιστές! Στον κατάλογο των συνεργασιών η Σωτηρία Μπέλλου, ο Νίκος Ξυλούρης, ο Μανώλης Μητσιάς, η Άλκηστις Πρωτοψάλτη, η Βίκυ Μοσχολιού, ο Αντώνης Καλογιάννης, η Νένα Βενετσάνου, ο Νίκος Δημητράτος, η Μαρία Δημητριάδη μα και νεότεροι όπως η Ιωάννα Φόρτη και ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος…

Αγαπημένος των ορχηστρών σε Ελλάδα και εξωτερικό

Και βέβαια δεν είναι μόνο οι μεγάλοι ερμηνευτές που πλαισίωσαν το έργο του. Μεγάλες ορχήστρες του εξωτερικού και της χώρας μας παρουσίασαν κατά καιρούς το έργο του. Μεταξύ αυτών, η Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ, η Ορχήστρα των Χρωμάτων, η  Suisse Romande της Γενεύης, η  English Players του Λονδίνου, η Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ, η Κρατική Ορχήστρα Ελληνικής Μουσικής (ΚΟΕΜ) κ.λπ.

Οι μεγάλοι συναυλιακοί χώροι ανοιχτοί στην ολόφωτη μουσική του

Όλες δε, αυτές οι εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν πάντοτε σε πολύ σημαντικούς καλλιτεχνικούς χώρους όπως η Alte Oper της Φραγκφούρτης, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, το Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, το Queen Elizabeth Hall του Λονδίνου, η Αρχαία Ολυμπία, το αρχαίο Ωδείο της Πάτρας, το Victoria Hall της Γενεύης, το Berwaldhallen της Στοκχόλμης, το WDR της Κολωνίας, το Auditorium Sain Germain και το Casino de Paris στο Παρίσι, αλλά και η Βerwaldhallen στην Στοκχόλμη, ή η WDR στην Κολωνία, για να θυμηθούμε απλώς μερικούς από τους πολύ σημαντικούς συναυλιακούς χώρους.

Ακόμα, ο Ηλ. Ανδριόπουλος υπήρξε Καλλιτεχνικός Διευθυντής της Ορχήστρας Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ (1994-1997), Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Διεθνούς Φεστιβάλ Πάτρας (1997-1999) και πρόεδρος της Στέγης Ελληνικών Χορωδιών 2010-2013).

Ο συγγραφέας Ανδριόπουλος

Όμως, έχει εκδόσει και δύο βιβλία. Το πρώτο το 1997 από τις εκδόσεις «Κέδρος» με τον τίτλο «Αφήγηση των ήχων» και το οποίο περιέχει 50 επιφυλλίδες που δημοσίευσε ο συνθέτης στα «Νέα» από το 1989 έως το 1997.

Και το δεύτερο εκδόθηκε πρόσφατα με τον τίτλο «Αντι-ηχήσεις» (εκδ. Μαΐστρος) και περιλαμβάνει δέκα δοκίμια με θέματα σχετικά με την τέχνη, τον πολιτισμό και τις συνθήκες που επηρεάζουν την πνευματική δημιουργία στον τόπο μας. Συνοδεύεται μάλιστα από ένα CD με δυο οργανικές συνθέσεις του και δύο ανέκδοτα τραγούδια με τη Σωτηρία Μπέλλου.
Τέλος, έχει δώσει διαλέξεις στα Αγγλικά Πανεπιστήμια της Οξφόρδης και East Anglia (Νόριτς).

Η Δισκογραφία του Ηλία Ανδριόπουλου:

«Κύκλος Σεφέρη» 1976
«Κοντσέρτο για σαντούρι και ορχήστρα» 1978
«Εικόνες» 1978
«Παναθηναϊκός-Συναυλία 1η» 1979
«Γράμματα στον Μακρυγιάννη και άλλα λαϊκά» 1979
«Λαϊκά Προάστια» 1980
«Τα Λαϊκά μου» 1980
«Περιπλάνηση» 1982
«Επιλογές» 1983
«Προσανατολισμοί» 1984
«Ξένες Πόρτες» 1985
«Τα τελευταία σήματα» 1986
«Ο Γεράσιμος Μηλιαρέσης παίζει Ηλία Ανδριόπουλο» 1988
«Τα λόγια της αγάπης» 1989
«Μουσικό Τοπίο» 1992
«Η Άλκηστις Πρωτοψάλτη σε έργα Ηλία Ανδριόπουλου» 1996
«Αργοναύτες» 1998
«Ωδαί» 2003
«Ωδαί + Μουσική για σαντούρι» 2007
«Προσανατολισμοί» 2008

Μια ματιά στην ουσία της σκέψης και της δημιουργικότητας του Συνθέτη

Ο Ηλία ο Ανδριόπουλος ήταν ακριβώς η περίπτωση του παιδιού που πριν καταφέρει να δημιουργήσει, έζησε στο πλαίσιο πάρα πολύ δύσκολων συνθηκών που υπήρχαν τη δεκαετία του 50’ και του 60’ στη χώρα.

Από τη μία πλευρά, η δικτατορία δεν άφηνε περιθώρια ελευθερίας στους νέους της εποχής. Από την άλλη, οι κοινωνικές συνθήκες ήταν πολύ δύσκολες για το μεγαλύτερο κομμάτι της τότε ελληνικής νεολαίας και η ίδια η εποχή δεν πρόσεφερε παρά μικρές δυνατότητες σε έναν νέο που ήθελε να μορφωθεί και να δημιουργήσει.

Παρά ταύτα, ο Ανδριόπουλος ξεκίνησε από την επαρχία για να έρθει στην Αθήνα με μεγάλα όνειρα, με μεγάλη όρεξη και διάθεση.
Όμως, αυτό που νιώθει ο Έλληνας ακροατής που γνωρίζει καλά αυτή την πατρίδα είναι πως στον Ηλία Ανδριόπουλο έχει επιδράσει με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο το ελληνικό φως, τα ελληνικά μάρμαρα, η φύση, η θάλασσα, ο ήλιος, τα τοπία, η ιστορία και τόσα άλλα όμορφα ελληνικά στοιχεία.

Περιπλέχθηκαν και συνήχησαν όλα αυτά μαζί και όταν ο Συνθέτης μελέτησε σε βάθος τον ελληνικό πολιτισμό, τότε προέκυψε μία εντελώς καινούρια και εκτυφλωτικά όμορφη δημιουργία!
Μια δημιουργία για την οποία μίλησε ο Εθνικός μας Συνθέτης Μίκης Θεοδωράκης και είπε: «Η Μουσική του Ηλία Ανδριόπουλου, αποκαλύπτει εικόνες, ελληνικές δηλαδή εικόνες»… κάτι που ο Ανδριόπουλος βέβαια θεώρησε εξαιρετικά τιμητικό.

Είχε όμως από πολύ νωρίς ξεκαθαρίσει κάτι πολύ σημαντικό! Θεωρούσε και θεωρεί ότι είναι εντελώς διαφορετική η Ελλάδα των καλλιτεχνών, των ποιητών, των μουσικών, των ζωγράφων, των συγγραφέων, από την Ελλάδα των οικονομολόγων, των οικονομολογούντων, των πολιτικών και των συστημικών δημοσιογράφων.

Ο Ανδριόπουλος – όπως λέει – πάσχιζε και δημιουργούσε πάντα για την «Άλλη Ελλάδα», για την ιδεατή Ελλάδα και όχι για την τρέχουσα. – Άλλωστε, είναι αλήθεια ότι αν ο Έλληνας επιθυμεί να κοιτάξει βαθιά και να ανακαλύψει τον εαυτό του αλλά και τη χώρα στην οποία ζει, δεν έχει παρά να ανακαλύψει τα μεγάλα πνευματικά έργα, αυτά της παράδοσης μα και τα νεότερα που σαφέστατα δεν υπολείπονται σε αξία.

Θεωρεί όμως ταυτόχρονα ο Συνθέτης ότι στην εποχή του δεν ήταν όλα αρνητικά! Και γι’ αυτό όταν μιλά για την τότε ελληνική κοινωνία, μιλά για μια πολύ πιο αθώα κοινωνία και για μια νεολαία που πραγματικά – σε ένα μεγάλο μέρος της – ήθελε να μεταμορφώσει τα πάντα και να οδηγήσει σε κάτι καινούριο. Σαν έφηβος έζησε την τυραννία της δικτατορίας και ένιωθε από τότε πόσο η ελληνική κοινωνία ήθελε να πετάξει από πάνω της αυτή την κατάσταση και να φέρει στην επιφάνεια ένα καθεστώς προοδευτικό και πραγματικά δημοκρατικό!

Την εποχή ακόμα της δικτατορίας, παράλληλα με τα ιστορικά και κοινωνικά αιτήματα, αναδεικνυόταν λίγο λίγο και το καλλιτεχνικό αίτημα. Άλλωστε, η σημαντική και φιλελεύθερη τέχνη ήταν απαγορευμένη!

Ο Ηλίας Ανδριόπουλος μπόρεσε να βρει μια όμορφη θέση στα μουσικά πράγματα αφενός με πολύ μεγάλο κόπο, αφετέρου με ευτυχές δεδομένο ότι υπήρχε ακριβώς το καλλιτεχνικό αίτημα, μια μεγάλη τάση δηλαδή ενός ποιοτικού κοινού να σταθεί πιστό σε καλλιτέχνες που το τιμούσαν με την προσφορά των μεγάλων έργων τους.
Μια παράλληλη όμως και μεγάλη αγωνία του ήταν και το πώς θα καταφέρει να ανακαλύψει την προσωπική του μουσική γλώσσα. Κάτι που για κάθε καλλιτέχνη αποτελεί το δυσκολότερο ζητούμενο.

Τελικά, ο Ανδριόπουλος είναι εμφανές ότι εντός του έφερε μια μουσική που ήταν πολύ διαφορετική και που έβγαινε από μέσα του αβίαστα, σαν ένα όμορφο ποτάμι που τα νερά του δροσίζουν τη φύση και τους ανθρώπους της.

Αυτά ήταν τα πρώτα στοιχεία που διαμόρφωσαν τον Ηλία Ανδριόπουλο! Μα η σκέψη του, η ελληνοκεντρική του διάθεση, η ομορφιά της μουσικής του γλώσσας είναι τέτοια.. που θα ολοκληρώσουμε τον αφιέρωμά μας σε αυτόν σε ένα δεύτερο μέρος ώστε να παρουσιάσουμε με πληρότητα – και με τη δική μας ματιά – την καλλιτεχνική προσφορά του στον τόπο και στις γενιές που θα κληρονομήσουν το έργο του.

[Total: 2    Average: 5/5]