Αγροτική Επανάσταση – Η μεγαλύτερη απάτη της ιστορίας

Κείμενο: Θεανώ Γαρμπή

Κεντρική φωτογραφία: Θεανώ Γαρμπή

Ένας από τους δυνατούς νόμους της ιστορίας, είναι ότι οι πολυτέλειες έχουν τη τάση να μετατρέπονται σε ανάγκες και να γεννούν νέες υποχρεώσεις. Όταν οι άνθρωποι συνηθίζουν την πολυτέλεια, αρχίζουν να τη θεωρούν αδιαπραγμάτευτη, ενώ φτάνουν στο σημείο να μην μπορούν να ζήσουν χωρίς αυτήν…

Για 2,5 εκατομμύρια χρόνια, οι άνθρωποι κάλυπταν τις διατροφικές τους ανάγκες μαζεύοντας άγρια φυτά και κυνηγώντας ζώα που ζούσαν και αναπαράγονταν χωρίς τη παρέμβασή τους. Ο Χόμο εργκάστερ, ο Χόμο ερέκτους και οι νεάντερταλ, μάζευαν άγρια σύκα και κυνηγούσαν άγρια κατσίκια, χωρίς να αποφασίζουν που θα φύτρωναν οι συκιές, ή σε ποιο λιβάδι θα έβοσκε το κοπάδι.

Ο χόμο σάπιενς εξαπλώθηκε από την ανατολική Αφρική στη Μέση Ανατολή, την Ευρώπη και την Ασία και, τέλος, στην Αυστραλία και την Αμερική, κάνοντας το ίδιο. Όλα αυτά όμως άλλαξαν πριν από 10.000 χρόνια, όταν οι σάπιενς (δηλαδή εμείς) άρχισαν να αφιερώνουν σχεδόν όλο το χρόνο και τις προσπάθειές τους στη χειραγώγηση της ζωής λίγων ειδών από ζώα και φυτά. Οι άνθρωποι άρχισαν να σπέρνουν σπόρους, να ποτίζουν φυτά, να οδηγούν πρόβατα, νομίζοντας ότι αυτή η δουλειά θα τους παρέχει περισσότερο φαγητό, φρούτα, σιτηρά και κρέας.

Ήταν μια επανάσταση στον τρόπο ζωής των ανθρώπων – η Αγροτική Επανάσταση.

Αναπαράσταση του ανθρώπου του Νεάντερταλ σύμφωνα με τα δεδομένα της σύγχρονης επιστήμης. (Μουσείο του Νεάντερταλ)
Αναπαράσταση του ανθρώπου του Νεάντερταλ σύμφωνα με τα δεδομένα της σύγχρονης επιστήμης. (Μουσείο του Νεάντερταλ)

Η μετάβαση στη γεωργία άρχισε γύρω στο 9500-8500 π.Χ. στις λοφώδεις εκτάσεις της νοτιοανατολικής Τουρκίας, του δυτικού Ιράν και της ανατολικής Μεσογείου.  Ξεκίνησε αργά και σε περιορισμένη γεωγραφική περιοχή. Το σιτάρι και η κατσίκα εξημερώθηκαν περίπου το 9000 π. Χ., τα μπιζέλια και οι φακές γύρω στο 8000 π.Χ., το ελαιόλαδο το 5000 π.Χ., το άλογο το 4000 π.Χ. και το αμπέλι το 3500 π.Χ. Ορισμένα ζώα και φυτά, όπως οι καμήλες και τα φιστίκια κάσιους, εξημερώθηκαν αργότερα, αλλά μέχρι το 3500, το κύριο κύμα της εξημέρωσης είχε ολοκληρωθεί.

Ακόμα και σήμερα, με την προηγμένη μας τεχνολογία, πάνω από το 90% των θερμίδων που τρέφουν την ανθρωπότητα προέρχονται από μια χούφτα φυτά που εξημερώθηκαν από τους προγόνους μας ανάμεσα στο 9500 και το 3500 π.Χ. Κανένα φυτό ή ζώο άξιο λόγου δεν έχει εξημερωθεί τα τελευταία 2.000 χρόνια.

Κάποτε οι ακαδημαϊκοί διακήρυσσαν ότι η Αγροτική Επανάσταση ήταν ένα μεγάλο άλμα για την ανθρωπότητα. Αφηγούνταν μια ιστορία προόδου με κινητήρια δύναμη την ισχύ του ανθρώπινου εγκεφάλου. Η εξέλιξη δημιούργησε σταδιακά όλο και πιο ευφυείς ανθρώπους. Τελικά οι άνθρωποι έγιναν τόσο έξυπνοι, που μπόρεσαν να αποκρυπτογραφήσουν τα μυστικά της φύσης, κάτι που τους επέτρεψε να εξημερώσουν τα πρόβατα και να καλλιεργήσουν το σιτάρι. Μόλις έγινε αυτό, παράτησαν χαρούμενοι τη σκληρή, επικίνδυνη ζωή του “τροφοσυλλέκτη” και εγκαταστάθηκαν σε συγκεκριμένα μέρη για να απολαύσουν την ευχάριστη, ικανοποιητική ζωή του αγρότη!

Αυτή η ιστορία είναι παραμύθι. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν ότι με το πέρασμα του χρόνου οι άνθρωποι έγιναν εξυπνότεροι. Οι τροφοσσυλέκτες γνώριζαν τα μυστικά της φύσης πολύ πριν από την “Αγροτική Επανάσταση”, αφού ήταν απαραίτητο για την ίδια τους την επιβίωση να γνωρίζουν σε βάθος τα ζώα που κυνηγούσαν και τα φυτά που μάζευαν.

Η Αγροτική Επανάσταση δεν σηματοδότησε την απαρχή μιας εποχής όπου η ζωή θα γινόταν πιο εύκολη, αλλά, αντίθετα, έκανε τη ζωή των αγροτών πιο δύσκολη και λιγότερο ευχάριστη από εκείνη των τροφοσυλλεκτών.

Οι τροφοσυλλέκτες παιρνούσαν το χρόνο τους με πιο ενδιαφέροντες τρόπους και με μεγαλύτερη ποικιλία, και κινδίνευαν λιγότερο από την πείνα και τις ασθένειες. Η Αγροτική Επανάσταση αύξησε, βέβαια, τη συνολική ποσότητα τροφής που βρισκόταν στη διάθεση του ανθρώπινου είδους, αλλά το επιπλέον φαγητό δεν μεταφράστηκε σε καλύτερη διατροφή ή περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Αντίθετα, μεταφράστηκε σε πληθυσμιακές εκρήξεις και καλομαθημένες ελίτ. Ο μέσος αγρότης δούλευε πιο σκληρά από τον μέσο τροφοσυλλέκτη και είχε για αντάλλγμα χειρότερη διατροφή. Η Αγροτική Επανάσταση ήταν η μεγαλύτερη απάτη στην ιστορία.

χόμο ερέκτους
Ο Homo ergaster (χόμο εργκάστερ, «άνθρωπος εργάτης») ή αλλιώς ο Αφρικανικός homo erectus είναι ένα εξαφανισμένο είδους ανθρώπου, το οποίο ζούσε στην ανατολική και νότια Αφρική κατά την πρώιμη Πλειστόκαινο εποχή, πριν από περίπου 1,8 με 1,3 εκατομμύρια έτη. Πρόκειται για τον απευθείας πρόγονο των μετέπειτα ανθρώπινων ειδών, όπως ο Ασιατικός Homo erectus, ο μετέπειτα Homo heidelbergensis, ο Homo neanderthalensis ή αλλιώς Νεάντερταλ, και ο σύγχρονος άνθρωπος του Homo Sariens

Ποιος ήταν ο υπεύθυνος; Δεν ήταν ούτε οι Βασιλιάδες, ούτε οι ιερείς, ούτε οι έμποροι. Οι ένοχοι ήταν μερικά φυτά, όπως το σιτάρι, το ρύζι και οι πατάτες. Αυτά τα φυτά ήταν που εξημέρωσαν τον χόμο σάπιενς, και όχι το αντίθετο.

Πριν από δέκα χιλιάδες χρόνια, το σιτάρι ήταν απλώς ένα από τα τόσα αγριόχορτα, περιορισμένο σε μια μικρή έκταση στη Μέση Ανατολή. Ξαφνικά, μέσα σε λίγες μόνο χιλιετίες, φύτρωνε σε ολόκληρο το κόσμο. Έγινε το ένα από τα πιο επιτυχημένα φυτά στην ιστορία της γης. Σε περιοχές όπως οι Μεγάλες πεδιάδες της Βόρειας Αμερικής, όπου πριν από δέκα χιλιάδες χρόνια δεν φύτρωνε ούτε ένας βλαστός, σήμερα μπορεί κανείς να διανύσει πολλές εκατοντάδες χιλιόμετρα, χωρίς να συναντήσει άλλο φυτό.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, το σιτάρι καλύπτει περίπου 2,25 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα της επιφάνειας της γης, σχεδόν δέκα φορές όσο είναι η Βρετανία.

Το σιτάρι τα κατάφερε επειδή χειραγώγησε τον χόμο σάπιενς! Ο πίθηκος αυτός έκανε μια σχετικά άνετη ζωή κυνηγώντας και μαζεύοντας καρπούς μέχρι πριν από περίπου 10.000 χρόνια, αλλά τότε άρχισε να αφιερώνει όλο και περισσότερο χρόνο και προσπάθεια στην καλλιέργεια του σιταριού.

Μέσα σε δυο χιλιετίες, οι άνθρωποι στα περισσότερα μέρη του κόσμου δεν έκαναν σχεδόν τίποτα άλλο από το πρωί ως το βράδυ από το να φροντίζουν φυτά. Δεν ήταν εύκολο. Το σιτάρι ήταν απαιτητικό. Ανάγκαζε τον χόμο σάπιενς σε βαριές εργασίες, το σώμα του όμως δεν είχε εξελιχθεί για να κάνει τέτοιες δουλειές. Ήταν προσαρμοσμένο έτσι ώστε να μπορεί να σκαρφαλώνει σε μηλιές και να τρέχει πίσω από γαζέλες, όχι να καθαρίζει χωράφια από πέτρες και να κουβαλάει κουβάδες με νερό.

Μελέτες σε αρχαίους σκελετούς δείχνουν ότι η μετάβαση στη γεωργία επέφερε πλήθος παθήσεων, όπως η δισκοπάθεια, αρθρίτιδα και κήλες. Επιπλέον, οι νέες αγροτικές εργασίες απαιτούσαν τόσο πολύ χρόνο, που οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκατασταθούν μόνιμα δίπλα στα σταροχώραφά τους. Αυτό άλλαξε εντελώς τον τρόπο ζωής τους.

Πως κατάφερε το σιτάρι να πείσει τον χόμο σάπιενς να ανταλλάξει μια αρκετά καλή ζωή σε μια ύπαρξη πιο δυστυχισμένη; Σίγουρα δεν του πρόσφερε καλύτερη διατροφή. Μην ξεχνάτε ότι οι άνθρωποι είναι παμφάγοι πίθηκοι που ζουν καλύτερα με μεγάλη ποικιλία τροφών. Τα σιτηρά αποτελούσαν ένα μικρό μόνο τμήμα του ανθρώπινου διαιτολογίου πριν από την Αγροτική Επανάσταση. Μια διατροφή που βασίζεται σε δημητριακά είναι φτωχή σε μέταλλα και βιταμίνες, είναι δύσπεπτη και κάνει πολύ κακό στα δόντια και στα ούλα.

νεατερντάλ
Ο άνθρωπος του Νεάντερταλ (Homo neanderthalensis), είναι είδος ανθρωπίδη (είδος του Homo Sapiens, το οποίο πιθανολογείται ότι γενετικά επιβίωσε στο Σύγχρονο Άνθρωπο) το οποίο εμφανίστηκε 200.000-250.000 χρόνια πριν και εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά πριν 41.000-39.000 χρόνια. Η ονομασία του προέρχεται από την κοιλάδα Νεάντερταλ της Γερμανίας, όπου το 1865 ανακαλύφθηκαν από εργάτες απολιθωμένα οστά, τα οποία αποδόθηκαν στο συγκεκριμένο είδος.

Το σιτάρι δεν έδωσε στους ανθρώπους οικονομική ασφάλεια. Η ζωή του αγρότη είναι λιγότερο σίγουρη από αυτή του τροφοσυλλέκτη. Οι τροφοσυλλέκτες βασίζονταν σε δεκάδες είδη για την επιβίωσή τους και, επομένως, μπορούσαν να αντιμετωπίσουν δύσκολες χρονιές χωρίς αποθέματα διατηρημένης τροφής. Αν ένα είδος έπαυε να είναι επαρκώς διαθέσιμο, μπορούσαν να μαζέψουν και να κυνηγήσουν άλλα είδη.

Οι αγροτικές κοινωνίες βάσιζαν, μέχρι πολύ πρόσφατα, τον κύριο όγκο των θερμίδων που έπαιρναν σε μια ελάχιστη ποικιλία εξημερωμένων φυτών. Σε πολλές περιοχές στηριζόταν σε ένα μόνο βασικό είδος, όπως οι πατάτες ή το ρύζι. Αν δεν έβρεχε αρκετά ή αν εμφανιζόταν ακρίδες ή αν κάποιος μύκητας μάθαινε πως να προσβάλλει το συγκεκριμένο είδος, οι αγρότες πέθαιναν κατά χιλιάδες ή κατά εκατομμύρια.

Καθώς απολαμβάνουμε ευημερία και ασφάλεια, και καθώς αυτή η ευημερία και η ασφάλεια στηρίζονται στα θεμέλια που έβαλε η Αγροτική Επανάσταση, υποθέτουμε ότι η Αγροτική Επανάσταση ήταν μια θαυμάσια βελτίωση. Είναι ωστόσο, λάθος να κρίνουμε χιλιάδες χρόνια ιστορίας από τη σκοπιά του παρόντος.

Το σιτάρι δεν πρόσφερε τίποτα στους ανθρώπους ως άτομα. Ωστόσο, έδωσε κάτι στον χόμο σάπιενς, ως είδος. Η καλλιέργεια του σιταριού παρείχε πολύ περισσότερη τροφή ανά μονάδα εδάφους και έτσι επέτρεψε στον χόμο σάπιενς να πολλαπλασιαστεί με γεωμετρική πρόοδο.

Στα 13.000 π.Χ., όταν οι άνθρωποι τρέφονταν μαζεύοντας άγρια φυτά και κυνηγώντας άγρια ζώα, η περιοχή γύρω από την όαση της Ιεριχούς στην Παλαιστίνη μπορούσε να συντηρήσει το πολύ μια περιπλανώμενη ομάδα περίπου 100 υγιών ανθρώπων. Στα 8500 π.Χ., όταν τα άγρια φυτά έδωσαν τη θέση τους στα σταροχώραφα, η όαση συντηρούσε ένα μεγάλο αλλά πυκνοκατοικημένο χωριό 1.000 κατοίκων, που υπέφεραν πολύ περισσότερο από τις ασθένειες και τον υποσιτισμό.

Όπως ακριβώς η οικονομική επιτυχία μιας εταιρείας μετριέται μόνο από τον αριθμό δολαρίων στον τραπεζικό λογαριασμό, όχι από την ευτυχία των υπαλλήλων της, έτσι και η εξελικτική επιτυχία ενός είδους μετριέται από τον αριθμό των αντιγράφων του DNA του. Αν ένα είδος διαθέτει πολλά αντίγραφα DNA, είναι επιτυχημένο, άσχετα αν ζει υπό χειρότερες συνθήκες.

Γιατί, άραγε, οποιοσδήποτε λογικός άνθρωπος θα υποβίβαζε το επίπεδο ζωής του μόνο και μόνο για να πολλαπλασιαστούν τα αντίγραφά του γονιδιώματος του χόμο σάπιενς; Κανένας δεν δέχτηκε αυτή τη συμφωνία: η Αγροτική Επανάσταση ήταν μια παγίδα…

Η παγίδα της πολυτέλειας

Η γέννηση της γεωργίας ήταν μια πολύ σταδιακή υπόθεση που κράτησε αιώνες και χιλιετίες. Η αλλαγή έγινε σε στάδια, που το κάθε ένα αφορούσε μια μικρή μεταβολή στην καθημερινή ζωή.

Οι χόμο σάπιενς έφτασαν στη Μέση Ανατολή πριν από περίπου 70.000 χρόνια. Για τα επόμενα 50.000 χρόνια, οι πρόγονοί μας άκμαζαν εκεί χωρίς τη γεωργία. Οι φυσικοί πόροι της περιοχής ήταν αρκετοί για να συντηρήσουν τον ανθρώπινο πληθυσμό. Κατά τη διάρκεια των ατελείωτων αυτών χιλιετιών, οι άνθρωποι έτρωγαν περιστασιακά σιτάρι, αλλά αποτελούσε δευτερεύον στοιχείο της διατροφής τους.

Περίπου πριν από 18.000 χρόνια, η τελευταία εποχή παγετώνων υποχώρησε, δίνοντας τη θέση της σε μια περίοδο θέρμανσης του πλανήτη. Καθώς ανέβαιναν οι θερμοκρασίες, αυξάνονταν και οι βροχοπτώσεις. Το νέο κλίμα ήταν ιδανικό για το σιτάρι και τα άλλα δημητριακά της Μέσης Ανατολής, τα οποία πολλαπλασιάστηκαν και εξαπλώθηκαν. Οι άνθρωποι άρχισαν να τρώνε περισσότερο σιτάρι και, με τη σειρά τους, το βοήθησαν αναπόφευκτα να εξαπλωθεί.

αραδοσιακή μέθοδος μαζέματος της σοδειάς των δημητριακών στην πεδιάδα του Άργους. Στο βάθος η Ακρόπολη της Λάρισας (1901).
Παραδοσιακή μέθοδος μαζέματος της σοδειάς των δημητριακών στην πεδιάδα του Άργους (1901).

Όταν οι άνθρωποι άρχισαν να καίνε τα δάση και εκτάσεις με θάμνους, βοηθούσαν το σιτάρι να μονοπωλεί το φως του ήλιου, το νερό και τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους. Όπου το σιτάρι γινόταν ιδιαίτερα άφθονο, οι ομάδες ανθρώπων εγκατέλειπαν σταδιακά το νομαδικό τρόπο ζωής τους και άρχιζαν να εγκαθίστανται σε εποχιακούς ή ακόμα και μόνιμους καταυλισμούς.

Αρχικά μπορεί να έμεναν σε έναν καταυλισμό για τέσσερις εβδομάδες, για τον θερισμό. Μια γενιά αργότερα, καθώς το σιτάρι πολλαπλασιαζόταν και εξαπλωνόταν, ο καταυλισμός του θερισμού μπορεί να κρατούσε πέντε εβδομάδες, μετά έξι και τελικά να γινόταν ένα μόνιμο χωριό. Όσο μεγαλύτερη γινόταν η προσπάθεια που αφιερωνόταν στην καλλιέργεια δημητριακών, τόσο λιγότερος χρόνος έμενε για κυνήγι και για μάζεμα άγριων ειδών.

Οι τροφοσυλλέκτες έγιναν αγρότες. Με τη μετακίνηση σε μόνιμους οικισμούς και την αύξηση των αποθεμάτων τροφής, ο πληθυσμός άρχισε να αυξάνεται. Τα επιπλέον χέρια χρειάζονταν επειγόντως στα χωράφια. Αλλά τα επιπλέον στόματα εξαφάνιζαν γρήγορα τα αποθέματα τροφής, οπότε έπρεπε να καλλιεργηθούν ακόμα περισσότερα χωράφια.

Καθώς οι άνθρωποι άρχισαν να ζουν σε οικισμούς που μαστίζονταν από ασθένειες και τα παιδιά τρέφονταν περισσότερο με δημητριακά και λιγότερο με μητρικό γάλα, η παιδική θνησιμότητα εκτοξεύθηκε. Στις περισσότερες αγροτικές κοινωνίες, τουλάχιστον ένα στα τρία παιδιά πέθαινε πριν φτάσει τα είκοσι. Ωστόσο, οι γεννήσεις αυξάνονταν με ταχύτερο ρυθμό σε σχέση με τους θανάτους.

Με τον καιρό, η “συμφωνία του σιταριού” γινόταν όλο και πιο επαχθής. Τα παιδιά πέθαιναν μαζικά και ο μέσος άνθρωπος του 8500 π.Χ. ζούσε πιο σκληρή ζωή από το μέσο άνθρωπο του 9500 π.Χ. ή του 13.000 π.Χ. Κανείς όμως δεν συνειδητοποιούσε αυτό που συνέβαινε. Κάθε γενιά συνέχιζε να ζει όπως η προηγούμενη, κάνοντας μια σειρά βελτιώσεων, που παραδόξως, ενώ είχαν ως στόχο να κάνουν ευκολότερη τη ζωή, μετατράπηκαν αθροιστικά σε ένα βράχο γύρω από το λαιμό των αγροτών.

Γιατί οι άνθρωποι έπεσαν τόσο έξω στους υπολογισμούς τους; Για τον ίδιο λόγο που πέφτουν έξω σε όλη την ιστορία. Δεν ήταν σε θέση να φανταστούν τις πλήρεις συνέπειες των αποφάσεών τους.

Σκεφτόντουσαν ότι θα δουλέψουν σκληρότερα αλλά η σοδειά θα είναι πιο πλούσια και τα παιδιά τους δεν θα κοιμόντουσαν ποτέ νηστικά. Αν δούλευες περισσότερο, θα ζούσες καλύτερα. Αυτό ήταν το σχέδιο και φαινόταν λογικό.  Αλλά δεν είχαν προβλέψει ότι θα αυξανόταν ο αριθμός των παιδιών, κάτι που σήμαινε περισσότερο χυλό και λιγότερο μητρικό γάλα, με το ανοσοποιητικό τους σύστημα να εξασθενεί και τους μόνιμους οικισμούς να γίνονται εστίες μολυσματικών ασθενειών.

002
Τοποθεσίες και χρονολογίες των αγροτικών επαναστάσεων. Το ανοιχτό γκρι χρώμα δείχνει τις περιοχές, στις οποίες πραγματοποιήθηκαν ανεξάρτητες αγροτικές επαναστάσεις. Το μαύρο χρώμα, δείχνει τις περιοχές, στις οποίες θα μπορούσαν να έχουν πραγματοποιηθεί ανεξάρτητες αγροτικές επαναστάσεις.

Δεν είχαν προβλέψει ότι, αυξάνοντας την εξάρτησή τους από μια μόνο πηγή τροφής, στην πραγματικότητα έμεναν ακόμα πιο εκτεθειμένοι στα δεινά της ξηρασίας. Ούτε είχαν προβλέψει ότι οι σιταποθήκες που έχτιζαν τις καλές χρονιές θα τραβούσαν κλέφτες και εχθρούς, αυξάνοντας έτσι τη βία και αναγκάζοντάς τους να αρχίσουν να χτίζουν τείχη και να φυλάνε σκοπιά.

Το κυνήγι μιας ευκολότερης ζωής είχε οδηγήσει σε μεγαλύτερες ταλαιπωρίες, και δεν ήταν η μόνη φορά που γινόταν αυτό. Συμβαίνει και σε εμάς σήμερα. Άνθρωποι που φτάνουν στα 35 τους χρόνια και έχουν πλέον μεγάλα δάνεια, παιδιά που πηγαίνουν σχολείο, σπίτι στα προάστια που επιβάλει να υπάρχουν τουλάχιστον δύο αυτοκίνητα ανά οικογένεια, καθώς και την αίσθηση ότι η ζωή δεν αξίζει χωρίς καλό κρασί και ακριβές διακοπές στο εξωτερικό. Θα τα παρατούσαν ποτέ όλα για να απλοποιήσουν τη ζωή τους και να φυτεύουν λαχανικά; Όχι, το αντίθετο, συνεχίζουν να δουλεύουν σαν σκλάβοι.

Τις τελευταίες δεκαετίες, έχουμε εφεύρει αμέτρητες συσκευές που εξοικονομούν χρόνο. Πλυντήρια, ηλεκτρικές σκούπες, πλυντήρια πιάτων, κινητά τηλέφωνα, υπολογιστές, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο.

Παλιότερα ήθελε πολύ δουλειά για να γράψεις ένα γράμμα, να βάλεις διεύθυνση και γραμματόσημο στο φάκελο και να το ρίξεις στο γραμματοκιβώτιο.  Έπαιρνε μέρες ή εβδομάδες για να πάρεις μια απάντηση. Σήμερα, γράφω στα γρήγορα ένα e-mail, το στέλνω στην άλλη άκρη του κόσμου και αν ο παραλήπτης είναι στο διαδίκτυο, παίρνω την απάντηση μέσα στα επόμενα πέντε λεπτά.

Έχω γλιτώσει όλον αυτόν τον κόπο και το χρόνο, αλλά είναι η ζωή μου πιο ξεκούραστη; Δυστυχώς, όχι. Την εποχή του παραδοσιακού ταχυδρομείου, οι άνθρωποι έγραφαν γράμματα όταν είχαν κάτι σημαντικό να πουν. Περίμεναν μια σημαντική και προσεγμένη απάντηση πάνω στο συγκεκριμένο θέμα, χωρίς να υπάρχουν αερολογίες, ενώ δεν ήσουν υποχρεωμένος να απαντήσεις άμεσα. Σήμερα, λαμβάνουμε δεκάδες ηλεκτρονικά μηνύματα καθημερινά που μας υποχρεώνουν να απαντήσουμε.

Νομίζουμε, λοιπόν, ότι εξοικονομούμε χρόνο, ενώ αντίθετα έχουμε αυξήσει το ρυθμό της ζωής δέκα φορές και έχουμε κάνει την καθημερινότητά μας πιο αγχώδη και ανάστατη.

σιταρι-5

Η ιστορία της παγίδας της πολυτέλειας κρύβει ένα σημαντικό μάθημα. Το κυνήγι της ανθρωπότητας για μια καλύτερη ζωή, απελευθέρωσε τεράστιες δυνάμεις αλλαγής και μεταμόρφωσε τον κόσμο με τρόπους που κανείς δεν είχε φανταστεί ή επιθυμήσει.

Κανείς δεν επιδίωξε την εξάρτηση των ανθρώπων από την καλλιέργεια των δημητριακών. Δεν ήταν παρά μια σειρά από ασήμαντες αποφάσεις, που στόχο είχαν κυρίως να γεμίσουν στομάχια με έναν πιο εύκολο τρόπο και να εξασφαλίσουν ασφάλεια, που σαν αθροιστικό αποτέλεσμα είχαν την σκλαβιά.

Τα θύματα της επανάστασης

Η συμφωνία ανάμεσα στους ανθρώπους και τα σιτηρά δεν ήταν η μοναδική που έκανε το είδος μας. Συνάχθηκε μια ακόμα συμφωνία που αφορούσε τη μοίρα των ζώων όπως τα πρόβατα, οι κατσίκες, τα γουρούνια και οι κότες.

Οι νομαδικές ομάδες που καταδίωκαν άγρια πρόβατα, σταδιακά μετέβαλαν τη σύσταση των κοπαδιών που αποτελούσαν τα θηράματα τους. Η διαδικασία αυτή, ξεκίνησε μάλλον με τη μορφή της επιλεκτικής θήρευσης. Οι άνθρωποι έμαθαν ότι τους συνέφερε να κυνηγάνε μόνο τα ενήλικα κριάρια και τα γέρικα ή άρρωστα πρόβατα. Δεν πείραζαν τις γόνιμες θηλυκές και τα νεαρά αρνιά, προκειμένου να προστατέψουν τη μακροβιότητα του τοπικού κοπαδιού.

Στη συνέχεια το κοπάδι περιορίστηκε από τους ανθρώπους σε ένα στενό φαράγγι, ώστε να μπορεί να το ελέγχει και να το προστατεύει πιο αποτελεσματικά.

Τέλος οι άνθρωποι άρχισαν να κάνουν μια πιο προσεκτική επιλογή ανάμεσα στα πρόβατα για να τα προσαρμόσουν ακριβώς στις ανθρώπινες ανάγκες. Τα πιο επιθετικά κριάρια, εκείνα που αντιστέκονταν περισσότερο στον ανθρώπινο έλεγχο σφάζονταν πρώτα.  Το ίδιο και τα πιο αδύνατα θηλυκά ή εκείνα που προσπαθούσαν να απομακρυνθούν από το κοπάδι. Κι έτσι, με κάθε νέα γενιά, τα πρόβατα γίνονταν πιο παχιά, πιο πειθήνια και λιγότερο ανεξάρτητα.

σύνεργα για αλώνισμα σταριού
Τα σύνεργα για το αλώνισμα του σταριού.

Αυτά ήταν τα εξημερωμένα ζώα, όπως τα πρόβατα, τα κοτόπουλα, τα γαϊδούρια και άλλα που κατάφεραν οι άνθρωποι να εξημερώσουν.

Καθώς οι άνθρωποι εξαπλώνονταν σε όλο το κόσμο, το ίδιο συνέβαινε και με τα οικόσιτα ζώα τους. Πριν από δέκα χιλιάδες χρόνια, δεν υπήρχαν πάνω από μερικά εκατομμύρια πρόβατα, βοοειδή, κατσίκες, γουρούνια και κοτόπουλα, τα οποία ζούσαν σε περιορισμένες περιοχές της Αφρικής. Σήμερα, στον κόσμο υπάρχουν περίπου ένα δισεκατομμύριο βοοειδή και περισσότερα από 25 δισεκατομμύρια κοτόπουλα, διάσπαρτα σε όλη την υφήλιο.

Το εξημερωμένο κοτόπουλο είναι το πιο διαδεδομένο πτηνό που υπήρξε ποτέ.

Μετά τον χόμο σάπιενς, τα εξημερωμένα βοοειδή, γουρούνια και πρόβατα είναι αντίστοιχα το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο πιο διαδεδομένο μεγάλο θηλαστικό στο κόσμο.

σιταρι-2

Από στενά εξελικτική σκοπιά, η οποία μετράει την επιτυχία με βάση τον αριθμό αντιγράφων DNA, η Αγροτική Επανάσταση ήταν ένα υπέροχο δώρο. Δυστυχώς, η εξελικτική οπτική γωνία είναι ανεπαρκές μέτρο επιτυχίας. Αποτιμά τα πάντα με τα κριτήρια της επιβίωσης και της αναπαραγωγής, χωρίς να ενδιαφέρεται για την ατομική οδύνη και ευτυχία.

Τα εξημερωμένα αυτά ζώα, μπορεί να αποτελούν εξελικτική επιτυχία, αλλά είναι επίσης από τα πιο δυστυχή πλάσματα που έζησαν ποτέ. Η εξημέρωση τους βασίστηκε σε διάφορες βάναυσες πρακτικές, που με το πέρασμα των αιώνων γινόταν όλο και πιο σκληρές.

Μια παράσταση από Αιγυπτιακό τάφο, περίπου το 1200 π.Χ. μας δείχνει ένα ζευγάρι βόδια να οργώνουν ένα χωράφι υπό το μαστίγιο ενός αγρότη. Σε άγρια κατάσταση τα βοοειδή ζούσαν όπως τους άρεσε. Το ευνουχισμένο και εξημερωμένο βόδι περνούσε τη ζωή του κάτω από το μαστίγιο ή σε έναν στενό στάβλο, μοχθώντας με τρόπο που δεν ήταν κατάλληλος, ούτε για το σώμα, ούτε για τις κοινωνικές και συναισθηματικές του ανάγκες.

Το ίδιο όμως συνέβαινε στην ουσία και στον αγρότη, ο οποίος, σε μεγάλο βαθμό σαν το βόδι, περνούσε τη ζωή του μοχθώντας σκληρά, με τρόπο τυραννικό για το σώμα, το μυαλό και τις κοινωνικές του σχέσεις.

Προκειμένου να μετατραπούν οι ταύροι, τα άλογα, τα γαϊδούρια και η καμήλες, σε υπάκουα ζώα έλξης, τα ένστικτα και οι κοινωνικοί τους δεσμοί έπρεπε να σπάσουν, να περιοριστούν, η επιθετικότητα και η σεξουαλικότητά τους και να περιοριστεί η ελευθερία της κίνησής τους.

image_thumb15

Οι αγρότες επινόησαν τεχνικές όπως να κλειδώνουν τα ζώα σε στάβλους και κλουβιά, να τα ελέγχουν με λουριά, να τα εκπαιδεύουν με μαστίγια και να τα ακρωτηριάζουν.

Η διαδικασία της εξημέρωσης περιλαμβάνει σχεδόν πάντα τον ευνουχισμό των αρσενικών. Αυτή η πρακτική περιορίζει την επιθετικότητα τους και επιτρέπει στους ανθρώπους να ελέγχουν επιλεκτικά την αναπαραγωγή του κοπαδιού.

Για να εξασφαλίσουν οι αγρότες της Νέας Γουινέας ότι τα γουρούνια τους δεν θα μπορούν να το σκάσουν, κόβουν ένα κομμάτι από τη μύτη του γουρουνιού. Αυτό προκαλεί έντονο πόνο, αλλά κάνει και τα γουρούνια να μην μπορούν να μυρίσουν για να βρουν τροφή, οπότε εξαρτώνται απόλυτα από τους ιδιοκτήτες τους. Μια άλλη τεχνική, είναι να τους βγάζουν τα μάτια ώστε να μην μπορούν να δουν.

Από τη σκοπιά του κοπαδιού, και όχι από αυτή του βοσκού, είναι δύσκολο να αποφύγουμε το συμπέρασμα ότι για τη συντριπτική πλειονότητα των εξημερωμένων ζώων, η Αγροτική Επανάσταση ήταν μια φρικτή καταστροφή.

Η εξελικτική “επιτυχία” είναι χωρίς νόημα… Ένας σπάνιος άγριος ρινόκερος στα πρόθυρα της εξαφάνισης, είναι μάλλον πιο ικανοποιημένος από ένα μοσχάρι που περνάει τη σύντομη ζωή του περιορισμένο σε ένα μικρό κουτί, όπου το παχαίνουν για να δώσει ζουμερές μπριζόλες. Ενώ ο ρινόκερος δεν χάνει κάποια από την ικανοποίηση του επειδή είναι ένας από τους τελευταίους του είδους του. Η αριθμητική υπεροχή και επιτυχία τους είδους του μοσχαριού δεν προσφέρει καμία παρηγοριά στην οδύνη που υπομένει το άτομο.

Η Αγροτική Επανάσταση είναι από τα πιο αμφιλεγόμενα γεγονότα στην ιστορία. Κάποιοι υπέρμαχοι υποστηρίζουν ότι έβαλε την ανθρωπότητα στο δρόμο για την ευημερία και την πρόοδο. Άλλοι επιμένουν ότι ήταν καταδίκη. Ήταν, λένε, η κρίσιμη καμπή, στην οποία ο σάπιενς αποκήρυξε τη στενή συμβιωτική σχέση με τη φύση και ξεχύθηκε προς την απληστία και την αλλοτρίωση. Σε όποια κατεύθυνση και αν οδηγούσε ο δρόμος, σίγουρα δεν υπήρχε επιστροφή. Η γεωργία επέτρεψε στους πληθυσμούς να αυξηθούν τόσο ριζικά και γρήγορα, που καμία σύνθετη κοινωνία δεν θα μπορούσε πια να συντηρηθεί αν επέστρεφε στο κυνήγι και την τροφοσυλλογή.

Η επανάσταση είχε αντίκτυπο στον αρχιτεκτονικό, αλλά και στον ψυχολογικό τομέα. Η προσκόλληση σε μια περιοχή και σε ένα “σπίτι”, ο διαχωρισμός από τους γείτονες και τους άλλους ανθρώπους, έγιναν η ψυχολογική σφραγίδα ενός πολύ πιο εγωκεντρικού πλάσματος.

Οι νέες αγροτικές περιοχές δεν ήταν μόνο μικρότερες από εκείνες των αρχαίων τροφοσυλλεκτών, αλλά και πιο τεχνητές. Το τεχνητό περιβάλλον που προέκυπτε από τη μεσολάβιση του ανθρώπου, προορίζονταν μόνο για τον άνθρωπο, τα φυτά και τα ζώα “του”, επιφέροντας ζημιά στην άγρια φύση.

Στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, αυτοί οι τεχνικοί θύλακες παρέμειναν πολύ μικροί και περικυκλωμένοι από εκτάσεις ανεξημέρωτης φύσης.

Η επιφάνεια της γης έχει εμβαδόν περίπου 510 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, από τα οποία τα 155 εκατομμύρια είναι στεριά. Το 1400 μ.Χ., η συντριπτική πλειονότητα των αγροτών, μαζί με τα φυτά και τα ζώα τους, βρίσκονταν στριμωγμένοι σε μια περιοχή μόλις 11 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων -το 2% της επιφάνειας του πλανήτη. Όλο το υπόλοιπο ήταν υπερβολικά κρύο, υπερβολικά ζεστό, υπερβολικά ξηρό, υπερβολικά υγρό ή για κάποιον άλλο λόγο ακατάλληλο για καλλιέργεια.

Αυτό το μικροσκοπικό 2% της επιφάνειας της Γης αποτέλεσε τη σκηνή στην οποία ξετυλίχτηκε η ιστορία.

Το “Μέλλον”, έγινε το μεγαλύτερο άγχος του ανθρώπου. Οι τροφοσυλλέκτες δεν λάμβαναν υπόψη το μέλλον διότι κατανάλωναν ότι συνέλεγαν άμεσα. Η Αγροτική Επανάσταση έκανε το μέλλον πολύ πιο σημαντικό από ότι είχε ποτέ υπάρξει. Οι αγρότες πρέπει πάντα να σκέφτονται το μέλλον και να δουλεύουν με αυτό κατά νου. Μολονότι υπήρχε αρκετή τροφή για σήμερα, για την επόμενη βδομάδα, ακόμα και για τον επόμενο μήνα, έπρεπε να σκέφτονται και την επόμενη και τη μεθεπόμενη χρονιά. Η ανησυχία για το μέλλον δεν είχε τις ρίζες της μόνο στους εποχικούς κύκλους παραγωγής, αλλά και στη θεμελιώδη αβεβαιότητα της γεωργίας.

Το άγχος της αγροτικής ζωής είχε ευρύτατες συνέπειες. Αποτέλεσε το θεμέλιο των μεγάλης κλίμακας πολιτικών και κοινωνικών συστημάτων. Δυστυχώς, οι αγρότες σχεδόν ποτέ δεν πετύχαιναν την αυριανή οικονομική ασφάλεια που επιδίωκαν μέσω σκληρής δουλειάς σήμερα. Παντού ξεφύτρωναν κυβερνήτες και ελίτ, που ζούσαν από τα αποθέματα τροφίμων των αγροτών, αφήνοντάς τους μόνο τα απαραίτητα για να επιβιώσουν.

Αυτά τα κατασχεμένα πλεονάσματα τροφοδότησαν την πολιτική, τους πολέμους, την τέχνη και τη φιλοσοφία. Έχτιζαν ανάκτορα, οχυρά, μνημεία και ναούς. Μέχρι την εποχή της ύστερης νεωτερικότητας, πάνω από το 90% των ανθρώπων ήταν αγρότες που ξυπνούσαν κάθε πρωί για να οργώσουν τη γη με τον ιδρώτα του προσώπου τους, για να τρέφεται η μειοψηφία των ελίτ-βασιλείς, αξιωματούχους, στρατιώτες, ιερείς, καλλιτέχνες και στοχαστές, που γεμίζουν τα βιβλία της ιστορίας! Και η ιστορία, δεν είναι παρά κάτι που έκαναν ελάχιστοι άνθρωποι, ενώ όλοι οι υπόλοιποι όργωναν χωράφια…

σιταρι-1

Γιατί, λοιπόν, δεν παράτησαν οι άνθρωποι τη γεωργία όταν το σχέδιο πήγε στραβά; Εν μέρει, επειδή χρειάστηκαν ολόκληρες γενιές μέχρι να συσσωρευτούν οι μικρές αλλαγές και να αλλάξουν την κοινωνία, και τότε πια κανείς δεν θυμόταν πως κάποτε είχαν ζήσει διαφορετικά.

Η παγίδα είχε κλείσει. Δεν υπήρχε επιστροφή…

Πηγή: Από το βιβλίο «Sapiens» του Yuval Noah Harari

 

 

 

[Total: 1    Average: 5/5]